Using of articles- a, an and the

Definite article or Indefinite article, each of the articles has different uses in different situations.

Using Indefinite Article: a & an

Rule 1:

A common noun in the singular number always requires an article before it. But a plural common noun does not require an article always. A plural common noun can have the article ‘the’ if we want to particularise that noun.

Example:

• I saw a snake. (Refers to a random snake)
• I saw snakes in a zoo. (No article is required)
• I have seen the snake again. (Refers to the snake I have already seen earlier)
• I have seen the snakes again before leaving the zoo. (Refers to the particular snakes of the zoo which I saw earlier.)

Rule 2:

The choice between the two indefinite articles – a & an – is determined by sound. Words beginning with consonant sounds precede ‘a’and words beginning with vowel sounds precede ‘an’. There are some special cases also. For instance,

• a university, a union, a useful book, etc.
• a one-dollar note, a one-man army, etc.
• an MA, a BA, an LLB, a BSC, etc.

Rule 3:

A or an - sometimes makes a Proper Noun a Common Noun. Proper nouns generally do not take any articles, but when a proper noun needs to be used as a common noun, you must bring a or an - for it.  

Example: 

• He thinks he is a Shakespeare. (Here, ‘Shakespeare’ does not refer to the actual person but someone like him.)
• He seems to be an Australian. (‘Australia’ is a proper noun but ‘Australian’ is a common noun because there is only one Australia but a million of Australians.)

Rule 4:

Sometimes indefinite articles are used to refer the number ‘one’/’each’/’per’.

Example:

• I earned a thousand dollar in that job. (One thousand dollar)
• I have a car. (One car)
• It goes 50 miles an hour. (Per Hour)

Rule 5:

Indefinite articles often precede descriptive adjectives.

Example:

• He is a good boy.
• What a nice car!

Rule 6:

‘A’ sometimes comes before determiners, for example,  a few, a little, a lot of, a most, etc. but in the case of many, a or an - comes after.

Example:

• I have a few friends coming over.
• There is a little milk in the jar.
• Many a fan welcomed

Using Definite Article: the

Rule 1:

‘The’ is used to indicate a particular person(s) or thing(s) in the case of common nouns. Proper nouns generally do not take an article.

Example:

• The man is running. (A particular man)
• I saw the boy stealing.
• Where is the pen I gave you last year?
• I gave him a ball, but he lost the ball. (‘a ball’ became ‘the ball’ in the second clause because that ball was not a random ball anymore.)

Rule 2:

Sometimes ‘the’ is used to generalize a group/whole class.

Example:

• The dog is a faithful animal. (Refers to the whole species of dog.)
• The English are industrious. (Refers to the people of England as a nation)
• The honest are respected. (The+adjectives = plural noun)
• The poor are not always dishonest. (The+adjectives = plural noun)

Rule 3:

To particularise a non-count noun ‘the’ is required before it.

Example:

• The water of the Arctic ocean is freezing.
• Please return the money I lent you last year.

Rule 4:

‘The’ is mandatory before a thing which is only one of a kind in the universe.

Example:

• The moon is shining tonight.
• The earth is moving around the sun.

Use of ‘the’ before geographical places :

Rule 5:

Using ‘the’ with geographical nouns generally depends on the size and plurality of the things those nouns refer to. ‘The’ is generally used everywhere except some cases. So, it’s better to know those exceptions first.

‘The’ must not precede:

• Names of continents: Asia, Europe, Australia, Africa, South America, North America, Antarctica.
• Names of countries: Australia, Bolivia, England, France, Spain, etc.
• Names of states, cities, or towns: Los Angeles, Alaska, Sydney, London,
• Names of streets: George street, Albion Street, New town street,
• Names of singular lakes and bays: Lake Carey, Lake Eyre, Lake Hillier, Shark Bay,
• Names of single mountains: Mount Everest, Mount Solitary, Mount Bindo, Mount Fuji, etc.
• Names of single islands: Easter Island, Bare Island, Bird Island, Fatima Island,
• Names of languages: Spanish, Russian, English,  (When ‘the’ precedes these nouns, they refer to the population of those languages.)
• Names of sports: cricket, football, basketball,
• Names of discipline/subject of studies:biology, history, computer science,mathematics,  

Note:

‘The’ is a widely used article in English. Except for the list mentioned above and proper nouns, ‘the’ is used before almost all the nouns which mean something definite/particular. The above list has some opposite factors also. Those factors are explained in the following list:     

‘The’ must precede:

• Names of oceans, gulfs, seas, and rivers: the Pacific, the Atlantic, the Coral Sea, the Timor Sea, the Persian Gulf,the Nile, the Murray River, the Darling River, etc.
• Names of countries with united states or islands: the United States of America (the USA), the UK, the UAE, the Philippines, etc.
• Names of great lakes: the Great Lakes, the African Great Lakes
• Names of mountain ranges: the Himalayas, the Alps, the Andes, etc.
• Names of a group of Islands: the West Indies, the Andamans, etc.

----------------------------------------------------------------------------

Articles (उपपद) A, An, The का प्रयोग

Articles (उपपद)
Kinds of Articles (उपपद के प्रकार)
Article दो प्रकार के होते हैं--
(1) Definite Article -the
(2) Indefinite Article - a,an

1.Definite Article -'The' Definite Article कहलाता है। यह उस समय प्रयोग किया जाता है जब हम किसी व्यक्ति विशेष अथवा निश्चित वस्तु के लिए बात करते है। जैसे -
This is the boy who gave me pen.

2. Indefinite Article - 'A' व 'An' Indefinite Article कहलाते हैं। इन्हें  उस समय प्रयोग किया जाता है,जब हम किसी साधारण व्यक्ति तथा अनिश्चित वस्तु के लिए बात करते हैं। जैसे-
1. This is a book.
2. It is an apple.

1. Definite Article - 'The' का प्रयोग
'The' का प्रयोग निम्नानुसार किया जाता है-
(1) विशेष व्यक्ति अथवा वस्तु के साथ चाहे वह Singular हो अथवा Plural जैसे-
This is the boy who gave me a rupee.
यहाँ पर boy निश्चित है।
(2) किसी एकवचन Common Noun के पूर्व The का प्रयोग करने पर पूरी  जाति का बोध होता है। जैसे -
The cow is a useful animal.
(3) नदियों,पर्वत श्रृंखलाओं के पूर्व भी  The का प्रयोग किया जाता है। जैसे -
The Ganges,The Himalayas.
(4) समुद्र या महासागरों के पूर्व। जैसे-
The indian Ocean.
The Red sea.
(5) कुछ प्रसिद्ध ग्रन्थों के नामों के पहले। जैसे- 
The Ramayan.
The Bible.
The Mahabharat.
(6) Superlative Degree के पहले जैसे-
John is the best boy of our school.
(7) प्रसिद्ध इमारतों के पूर्व भी  The का प्रयोग होता है। जैस-
The Tajmahal.
(8) Adjective की Positive Degree के पूर्व यदि उसके बाद किसी Noun का प्रयोग हुआ हो। जैसे-
The rich should help the poor.
(9) विश्व की अनोखी (Unique) वस्तुओं के पूर्व भी  The का प्रयोग होता है। जैसे-
The Sun.
The Moon.
The sky.

2. Indefinite Article - 'A' व 'An' का प्रयोग
'A' व 'An' का प्रयोग Singular Number ,Common Noun के पूर्व किया जाता है।
(1) use of 'A'(A का प्रयोग )--
1. 'A' का प्रयोग उन शब्दों के पूर्व होता है जो Consonant से प्रारम्भ होते हैं। जैसे -
A book, a cat, a dog, a fan, a girls etc.

2.A का प्रयोग उन शब्दों के पूर्व किया जाता है जो Vowel (स्वर) 'e' या 'u' से प्रारम्भ हो किन्तु उनका उच्चारण हिंदी के यू जैसा हो। जैसे-
A Europion boy, a union of students, a uniform, a useful thing इन सभी शब्दों में E व U का उच्चारण हिंदी के यू जैसा होता है।

3. A का प्रयोग उन शब्दों के पूर्व भी होता है जो 'O' से प्रारम्भ होते हैं किन्तु आवाज हिंदी के 'व' के समान देते हैं जैसे -
A one -eyed-person.

(2) Use of 'An' (An का प्रयोग)--
1. जो Singular Common Noun किसी Vowel (a, e, i, o, u,) से प्रारम्भ होते है, उनके पहले 'An' का प्रयोग होता है। जैसे-
An apple, an elephant, an inkpot, an orange, an umbrella.

2.'An' का प्रयोग उन शब्दों के पूर्व भी होता है जो 'H' से प्रारम्भ होते हैं किन्तु उन शब्दों में 'H' silent रहता है अर्थात् उसका उच्चारण नहीं किया जाता है। जैसे-
An hour, an heir, an honest man.
यहाँ पर इन शब्दों के उच्चारण में 'H' silent है। देखिये--
Hour--अवर, heir--एयर , honest--आनेस्ट

3. An का प्रयोग उन संक्षिप्त रूपों  के पूर्व भी किया जाता है, जो प्रारम्भ किसी Consonant से होते हैं किन्तु उनका उच्चारण किसी Vowel के समान होता है। जैसे-
An (M.L.A.) (एम.एल.ए.) यहाँ पर M का उच्चारण 'ए' से होता है। अत: An का प्रयोग किया गया है।
याद रखिये---
1. A और an का प्रयोग किसी भी Countable noun (जिस वस्तु की हम गिनती कर सकें ) के पहले होता है,वह भी एकवचन noun के पहले।

2. A और an का प्रयोग नहीं करते -● जो noun गिने नहीं जाते, तोलकर बताये जाते हैं। ●● Proper, abstract और material noun के पहले भी इनका प्रयोग नहीं किया जाता ।

  

Specimen Activity For Practice ... (Imp. For Exam)

         Specimen  Activity  For Practice ... 
                        (Imp. For Exam)

1.2   A Two-Billion Dollar Dream

Q.1. (A) Read the first activity, read the extract and then do all the activities  that follows:                                          (12 Marks)

 A1. Find Out
 Read the following statements and find out two most suitable ones which clarify the theme of the extract:
(a) Constant communication with customers helps the Company to grow.
 (b) Hard work is the only criterion that leads to success Rewards to employees give an edge to the Company.
 (c) Only growth chart is the parameter for the success of the Company.

 Extract- उतारा-
[Just when it seemed the sky was the limit,----
 That's good for the consumer." (Page 7)

A2 Explain:                                              (2)
Every time you have a crisis, something good comes out of it Explain in about 50 words.

 A3. Point Out:                                         (2)
 ( Our success has forced the giants to become competitive, Dell says, "That's good for the consumer" Point out how this remark helps the consumers.

 A4. Vocabulary:                          (2) Give one word for the following from the extract
(I) different forms of variation 
(ii) fitting or putting various parts together
(iii) rival in business
(iv) a suboridinate company giving support, service, etc

 A5. Personal Response:                     (2)
Explain the strategies that you would ado pt to be a successful entrepreneur.

A6. Grammar:                                      (2)
 Rewrite the following sentences in the ways instructed:
(1) Our success has forced the giants to become more competitive
(Begin the sentence with The giants have.....)

(2) Dell gave his customers money-back guarantees.
   (Rewrite it using the Past Perfect tense).

******************************************

Unit Two: Family 2.1 (POETRY SECTION) I Ran Into A Stranger

                    Unit Two: Family 2.1
                     (POETRY SECTION)
Q: 4 ------------                                         8 Marks
                            Poem: 2
                I Ran into A stranger      

Q.4 Read the extract and do the activities that follow: 

I ran into a stranger---------you seem to abuse) Page 29]
 ( Lines 1  to 17) 

 Al.  Describe with evidence from the poem how we treat strangers and our loved ones differently. (2)

Answer: A-1  Describe
When we run into a stranger, we immediately say sorry as the mother and the stranger did in the poem.
  "Oh, excuse me please," was mother's reply He said "Please excuse me too, wasn't even watching for you." But at home we are very casual and treat our family members roughly The mother, in the poem, after accidentally knocking her little child shouts at her, saying, "Move out of the way"

 A2- Poetic Device: Figure of Speech   (2)
 Find out an example of the figure of speech 'Antithesis' from the extract and explain it. 

Answer: A2: Poetic Device: Figure of Speech slow we treat our loved ones young and old". brought together for the po Two contradictory words, 'young' and 'old' are It is called Antithesis.

 A3. Personal Response    (2)
 Write down two instances at which your mother treated you harshly and state what her intention was behind it.

Answer: A3: Personal Response Probable reasons for mother treating her child roughly may be: The mother may be very busy in her daily chores. The mother may be lost in her thoughts. The mother may be unaware of her child standing behind her. The mother may be in a great hurry (Accept any two responses or even other than the above-mentioned respons they are reasonably relevant.)

A-4 Creativity:
Frame four poetic lines on the following situation using a rhyming pattern: "While introducing great personalities, we praise them very highly and talk about their qualities, but while speaking about our friends we may not follow the same  trend."

Answer: A4: Creativity
While introducing great personalities    ---a
We flatter and praise their qualities-- a
 But while speaking about our friends---- b
Do we really follow the same trends?  ------ b

***********************************
   

नाईक साहेबेरी विचार वाटेती जायेमाच समाजेरो भलो छ.. - फुलसिंग जाधव

नाईक साहेबेरी विचार वाटेती जायेमाच समाजेरो भलो छ.  

             ===========================

                               फुलसिंग जाधव , औरंगाबाद

                                   औरंगाबाद, महाराष्ट्र राज्य 

    अज्ञान, रुढी परंपराम फसे फसायो,  जन्मजात गुन्हेगार ठरायेवाळ अमानवीय कायदेर बळी पडोपडाय हमारो समाज भारत स्वतंत्र वेयर बाद बी अनेक वातेती वंचित रेगो. स्वातंत्र्य मळेर बाद बी गुन्हेगारच वेतोे आन आज बी कायदेती गुन्हेगारच छ. स्वातंत्र्य मळेर  बाद प्रारंभिक काळेमा कोरी कोरीउर देखन आपणे समाजेम शिक्षणेबद्दल  हळीया हळीया जागरुकता  बढती गी . समाजेन स्थिरता न रेयर  कारण  शिक्षणेम खंड पडतो गो . भटकंती चालू  रेयर बाद बी वेला केलाती हमार लोक शिक्षण लेयेन लगगे.समाज आधारहीन वेतो . आसे काळेमा वसंतराव नाईक साहेब मुख्यमंत्री विये . ओ मुख्यमंत्री वेयर कारण समाजेन मोठो आधार मळो. आपणे पकोडाम जतरा ताकद वेती ओ  ताकददेन आजी बळ मळो .  समाजेन नवीन ऊर्जा मळी , बळ मळो  . नाईक साहेबेर माध्यमेती समाजेन जगाडेवाळ एक निःस्वार्थ समाजसुधारक लोकुर फळी तयार वियी. नाईक साहेब घटनार १६(४) आधार लेताणी समाजेन आधार देयरो मोठो काम किदे.  समाजे मांईरो अशिक्षितपणो दूर करेसारु  डुंगर - खोळाम आश्रमशाळा, वस्तिगृह सुरु किदे. समाजेन सशक्त बणायेसारु, मारो समाज सन्मानित जीवण जगणु करन शिक्षणेन महत्व देताणी गोरमाटीऊन  बलाबलान नोकरी तो दिनेच ओर शिवाय आश्रमशाळा , वस्तिगृह दिने. कॉलेजेम शिक्षण लेयेवाळ विद्यार्थीसारु शिष्यवृती सुरु किदे.शिष्यवृती मळेर कारण ओ काळेर हमार समाजेर विद्यार्थी तांडो छोडन मोठे शहरेम  जायेन लगगे. शिकन नोकरीन लागते गे. जे नोकरीन लागते गे . उनुर बालबच्च्यान शिकेसारु आछो वातावरण मळतो गो . समाजे मांईरो अंधारो दूर वेतो गो . नाईक साहेबेर पुण्याईती आज एसी, भारी भारीर गाडी , बंगला मळायरो  सौभाग्य हमारे समाजेन मळो. ई सत्य कुण नाकार सकछ ! पण ई सत्य नाकारेवाळ औलादे बी समाजेम पैदा वेगीछ. ई समाजेरो सेती मोठो दुर्भाग्य छ.  

       महाराष्ट्र राज्येम आपणे समाजेम शिक्षण क्रांतीन वेग आयरो काळ ई नाईक साहेबेरोच काळ वेतो. *नाईक साहेबेरे काळेमा आश्रमशाळा , वस्तिगृह  सुरु  न वेते , कॉलेजेम शिकेवाळ विद्यार्थीउन शिष्यवृती न मळती तो ५०- ५५ सालेर आंगेर हमार समाजेर पीढी कोनी शिकती. आन ई ५०- ५५ सालेर आंगेर पीढी न शिकती तो , उनुर बालबच्च्या कोनी शिकते. उनुर बालबच्च्या न शिकते तो  हमार लोक मंत्रालयम नोकरीन कोनी लागते , ना कोई वेगवेगळे क्षेत्रेम आपण झलक वताते, ना कोई विदेशेम जान शिक्षण लेते, ना कोई नोकरी करते, ना  कोई  कुंवारे  हिंडते, ना कोई भोग लगावते फरते ,ना कोई धर्म काढते फरते , ना कोई हाम पुरोगामी छा  करन  केते, ना कोई खासदार , आमदार, मंत्री रेते. ई सारी पुण्याई  नाईक साहेबेर छ. ई कोई न भुलेन चाये.   उनुर पुण्याईती हमार समाजेर हजारो कोनी तो लाखो लोक  आज वेगवेगळे क्षेत्रेम काम कररे छ. उनुर कारणेती डॉक्टर, इंजीनियर, अधिकारी, प्राध्यापक, शिक्षक, वकिल, न्यायधीश, पोलीस, कारकुन, संस्थाचालक , राजकारणी, समाजकारणी, उद्योजक, बुद्धिजीवी,  विचारवंत, लेखक, कवी, कलाकार, खेळाडू बणे. नाईक साहेबे कारण समाजेम जागृती आयी.  उनुर कारण समाजेर अस्मिता , सन्मान जाग्रत वियो. समाज ताठ मानेती,स्वाभिमानेती, सन्मानेती जगेरो शिको.* *महाराष्ट्र राज्यम हमार वट फक्त नाईक साहेबे कारण छ.*  

    ई सूर्य प्रकाशेनाई सत्य रेयर बाद बी हमार समाजेर कांयी  लोक नाईक साहेबेर बाबतीमा समाजेमा गैरसमज पसरायरो काम लारेर कांयी सालेती नियोजन पद्धतीती कररेछ. नाईक साहेबेर विचारधारापर चर्चा करतुवणा ये विकृत लोकुपर बोलणो आवश्यक वाटछ.

   नाईक साहेब जाणनबुजन हमनेन ST म  घालो कोनी.  आसो खोटो अपप्रचार ये लोक सतत कररेच. संविधान बणायेवाळ आपणेन उचित न्याय न देयर बाद बी आपण सेर इज्जत कराछा. संविधानेर १६(४) नुसार मळेवाळी सवलती आज सेनच मळरीछ. पण आपणो विचार संविधान बणावतु कोनी वियोछ ई सत्य सुद्धा आपण दुर्लक्ष कर दिनेछा. डॉ. बाबासाहेब हमनेन मतेरो अधिकार बी न देयेन चाये करन साइमन कमीशनेसमोर केमेलेछ तरीही आपण उनुन मानाचा , उनुरो सन्मान ,आदर कराछा. पच नाईक साहेब उनुर आवाकामा जे वेतो ऊ हामनेन दिनो. उ न देतो  तो हामनेन बरकायेन जागा वेती. पण ओ ई देयर बाद बी ST र सवलतीसारु प्रयत्न किदे.पण उनुन राजकीय विरोधके कारण उनुन यश मळो कोनी. जगजीवनराम आणि आदिवासी खासदार आड न आवते तो आपणेन न्याय मळजातो. पण दुर्दैवेती ई वात घडी कोनी. करन नाईक साहेबेन दोषी ठरावणु चुकीरो छ. ये मुद्दान लेताणी समाजेमा नाईक साहेबेबद्दल खोडसाळपणेती उनुर अप्रतिष्ठा विये आसो विषारी अपप्रचार करणु निश्चितच पुरुषार्थ प्रकट करे सरीख वात छेनी.  आज हमारो समाज हारोभरो छ . उ फक्त आणि फक्त नाईक साहेबे कारण. कोई मूर्ख लोक भले ही ई सत्य नाकारते विये तो उ उनुरी सडी हुई बुद्धिरो भाग छ.

      जे लोकुन वाटछ की ई प्रश्न सहज छुटे सरीखो छ, तो नाईक साहेबेन जाताणी आज चाळीस साल वेते आवरेच तो ये लोक पुढाकार लेताणी का कोनी हाई प्रश्न छडाये ? चाळीस साल नाईक साहेबेन दोष देयमा का आयुष्य वाया घाले ? प्रश्न ई छ की, ओच ओच वाते उगाळेती साध्य कांयी वेयेवाळो छ ?  विशेष कतो नाईक साहेबेन बदनाम करन  ये लोकुन राष्ट्रपती किंवा पंतप्रधान बी कोई करेवाळ छेनी. पच कसेन गोबर खायेरो धंदो करेरो ? येर पर केयर कतो जे लोक नाईक साहेबेन दोष दछ येनुर लायकी आन पात्रता तरी कांयी छ ? जरा ये लोक  उनुर बापदादा न पुछेन चाये की, नाईक  साहेबेर आंगेर आपण अवस्था कस वेती आन आज कस छ ?

     नाईक साहेब हामनेन जे दिनो छ उ न मळतो तो आज हमार अवस्था कांयी रेती ?  येरो विचार का न वेयन चाये ? पण ई विचार हमारो समाज करतो दिसायेनी ! कांयी बुद्धिजीवी लोक आपण बुद्धि गहाण मेलन आसे विकृत लोकुर लार घिसाते जारेछ !

    ई सारी केयेरो कारण की , सोशियल मीडियापर लारेर कांयी सालेती नाईक साहेबेर बाबतीमा कांयी लोक वल्टी सलटी वाते लखते आरेछ. ये लोक कुण छ येरो विश्लेषण करन देयर गरज छेनी.  ये लोक हानु कछ की , नाईक साहेब  सत्तापर वेतो चार वाते करगो तो कुंणसो उपकार करगो ? नाईक साहेबेन कतराक दन उदबती बाळोछो ? ओ मनुवादी वेते . आबेर एक ताजी घटना छ की, फेसबुकेपर एक जणा लखमेलो छ की , " वसंतराव नाईक तो बंजारार पुरी वाट लगानाको " . ये मुद्दान लेताणी ये लोकुन समाजे मांईर अस्सल जांगड करन केयमा आयो. तो अनेक लोक थयथयाट करेन लगगे. आसेउन जांगड केणो, येमा गैर कांयी छ ? ये लोकुर अपेक्षा आस छ की , नाईक साहेबेबद्दल हाम कांयी बी बोलियां , लखियां  तम मुंडो , आंखी बंद करन बेसो.  पण हामनेन जांगड मत को ! आजी ई प्रकरण गरम छ. उ माटी जतलगु जाहिर माफी मांगेनी वतेलगु.  ओरो पिछो छुटेवाळो छेनी. लारेर साल मेट्रो सिटीम रामसिंग भानावतजीर जयंती  साजरी करेमा आयी . ये कार्यक्रमेर माध्यमेती ये लोक हानु सिद्ध करेरो केविलवाणो प्रकार किदे की , नाईक साहेबेपेक्षा भानावतजी कुं मोठे वेते ! वास्तविक भानावतजी न भानावत करन समाजेम मान्यता देयरो काम  नाईक साहेबच तो किदेच. ई काम नाईक साहेब न करते तो ढाडी, ढालिया ये समाजेती आज बी दुरच रेते.ई आंतर कमी करेन नाईक साहेबेर भूमिका काम आयी कोनी कांयी ?  आयी विये तो , ई वात ये लोक कुं करन भुलच ? जतरा हेटेर पातळी न जाताणी  नाईक साहेबेर अप्रतिष्ठा करतो आये ये  लोक आज करतुवणा दिसारेछ . ये लोक आब तो एक नवीन फंडा काढेच. ये लोक कोई कार्यक्रम लिदे तो नाईक साहेबेरो फोटो न मेलता हाटकन सेवाभायाबद्दल कोडीरो आदर श्रद्धा  न रेता फक्त सेवाभायारो फोटो मेलरेच. कांयी फोटो तो मेलछ पण नाईक साहेबेबद्दल एक शब्द बोलेनी. कांयी लोक तो आब तिलावतजी न मातेपर वठान उ नाईक साहेबेती कुं मोठे छ ई दखाळेरो बी प्रयत्न कररेच. आसे नाना प्रकारेती नाईक साहेबेर अप्रतिष्ठा आपणी जातेर कांयी लोक करतु दिसारेछ. ई समाजेसारु घातक प्रकार छ . आज दस लोक छ . सवार सो विये  . सोयेर हजार विये. करन आसे लोकुसामु दुर्लक्ष कोई न करेन चाये .  आसे विकृत मनोवृतीर लोकुरो इलाज करेर गरज समाजेन का न वाटेन चाये ?   मारो समाज एक सन्मानित जीवन जगेन चाये करन , समाजेन डुंगर खोळा मांईती काढन मोठमोठे शहरेम नाईक साहेब बसारे ई उनुर चुक वेगी कांयी ?  हमारे समाजेन अंधारे मांईती वजाळेम लाये ई उनुर चुक वेगी कांयी ? मुठ्ठीभर लोक लाखो लोकुर श्रद्धा, प्रेरणास्थानेन बदनाम करेर मोहिम  रबारेछ ई ये लोकुरो खेळ हिजडा वेन समाज कतराकर दन देखेवाळो छ ?आब ई प्रकार मातेर उपरेरो वेगोछ. ये सारी वातेती समाजे मांईरो  मोठो वर्ग अनभिज्ञ छ. समाजेम आसो कांयी घडरो वेणो येरेउपर केरी विश्वास बेसं कोनी , पण ई सूर्य प्रकाशेनाई सत्य छ. जे लोकुन वाटछ की , मारो आजेरो अस्तित्व नाईक साहेबे कारण छ. ओ लोक जागे छ. करन ये प्रवृतीर लोक वगाडे पडरेच. 

    आसे विकृत लोकुरो भेजो भार काढणो इच एक पर्याय आब उरगोच . ये लोकुरो इलाज येच मार्गेती वेयन चाये. नाईक साहेबेर अप्रतिष्ठा करेवाळ लोकुसामु आब दुर्लक्ष करणो कत बेईमानीरो , कृतघ्नपणेरो परिचय देणो छ. ये विकृत भेजावाळ लोकुन  एकच केणो छ की , *तम केन बाप मानणु ई तमारो प्रश्न छ. पण हमारो बाप फक्त आणि फक्त वसंतराव नाईक साहेबच छ. करन नाईक साहेबेन  न मानेर  वियेतो तम मत मानो ,पण नाईक साहेबेर अप्रतिष्ठा करेरो पागलपणो येर आंग मत करजो  !  आबेलगु समाज तमारेसामु दुर्लक्ष किदोच. आंग बी दुर्लक्ष करीये ई अपेक्षा मत रखाडजो !* 

     *हमार भूमिका केरी ऊपर नाईक साहेब थोपेर छेनी. लोकशाही छ तो  हाम केरी स्वतंत्र्यपर बोझा लादानी.  नाईक साहेबेन मानणु , न मानणु जेरो ओरो प्रश्न छ. पण जे प्रकारेती कांयी लोक  नाईक साहेबेन कमी लेखेर  षडयंत्र  रचमेले छ. ओन हमारो तीव्र आक्षेप छ. प्रश्न बळजबरी  केरी गळेपर छरी मेलन नाईक साहेबेन  मानेन लगाडेरो छेनी. प्रश्न नाईक साहेबेर  बदनामी करेरो, उनुन कमी लेखेरो, उनुर अप्रतिष्ठा करेरो, समाजेरे मनेमांईती कुं करन ओ उतरे आसो खोडसाळ अपप्रचार करेरो. ये घाणेरडे प्रकार घडरेछ ओन  तीव्र विरोध आणि आक्षेप छ* 

        कोई किये की, चार दि नादान लोक विये तो आसेउन महत्व न देयेन चाये. ई वात बी खर छ. पण जसो - पिकेपर चार दि आळी पडगी आन ओर सामु दुर्लक्ष किदे तो सारी पिकेरो सत्यानाश करछ. वसोच ई प्रकार छ. आज आपण आसे लोकु सामु दुर्लक्ष किदे तो ये लोक सवार नाईक साहेबेबद्दल वल्टो सलटो कांयी बी लखन पुस्तक छापताणी समाजेम वेटे लागे तो आयेवाळ नवीन पीढी नाईक साहेबेन कुणशी नजरेती देखीये. येरो गंभीर विचार आज न किदे तो ओर परिणामेन हामच जबाबदार रिंया. करन आसे विकृत  प्रवृतीर लोकुसामु दुर्लक्ष न करता उनुन योग्य शिक्षा समाज देयेनच चाये. 

   नाईक साहेबेर विचारधारापर चर्चा करतुवणा ये वाते समाजेसमोर आणो गरजेरो वेतो करन आत ये वाते स्पष्ट मांडेम आयीछ. कारण आसो छ की, आसे छुपे रुस्तुम वगाडे पडणो स्वस्थ, निरोगी समाजेसारु आवश्यक छ. शेवटी केयेरो तात्पर्य आतराच छ की, आपण सारी एके लोईर छा. ऊ लोई आपापसेम माथाफोडी करन वाया न जायेन चाये. उ समाजेर कामेन आयेन चाये. ई विषय अतिशय संवेदनशील छ. ये विषयेन लेताणी  सवार समाजेरो वातावरण गढुळ न वेयन चाये.  कारण नाईक साहेबेती समाजेरी भावना जुडी हुई छ. करन  समाज भावना धेनेम लेताणी  भविष्यम आसे घाणेरडे प्रकार करन कोई आपणी दुर्बुद्धिरो परिचय न देणो. आतरी एक रास्त अपेक्षा नाईक साहेब  द्वेषी लोकु सामुती छ. ई अपेक्षा व्यक्त करेरो कारण आसो छ की, आयेवाळे काळेमा  समाजेम तनाव निर्माण न वेणु ई ओर लारेर भावना छ. 

 *कांयी छ नाईक साहेबेर विचारधारा  ?*

------------------------------------------------

५ डिसेंबर १९६३ न वसंतराव नाईक साहेब मुख्यमंत्री करन शपथ लिदे जना  अनेक प्रस्थापित पुढारीर निंद वडगीती. ओ मुख्यमंत्री वियेते जना भले भले विद्वान चक्रा गेते . तथाकथित उच्च वर्गीय बुद्धिजीवी राजकीय विश्लेषक, पत्रकार  लोक उनुन यशवंतराव चव्हाण येनुरे हाते हेटेरो बाहुला करन काम करीये आसो अंदाज बांधेते.पण नाईक साहेब सारी लोकुर अंदाज खोटे ठरान स्वतार  वेगळी छाप देशेर  राजकारणेम आन समाजकारणेम पाडे. नाईक साहेबेरे  स्वभावेम, रोखठोक  आन स्पष्ट विचारेम, धोरणेम , कार्यशैलीम लोकुर मन जितेर जी कल्पनातीत शक्ती वेती ओरे कारण स्वकीय आन भारेर विरोधकेन पुरन उरेरो , लोकुरे मनेमा भरायेरो  ये सारी वातेरो राज उनुरे स्वभावेम आन विचारधाराम दडरोच.

   ११ सालेपेक्षा जास्त काळ ओ राज किदे . एक तांडेरो मनक्या ११ साल राज करणु ई कोई साधी वात छेनी. येरो कारण कतो उनुर स्वभावेमांईर लिनता, मृदुता, शत्रुन बी मित्र बणायेरो गुण. विशेष कतो उनुर स्पष्ट विचारधारा. नाईक साहेब राष्ट्रभक्तीपर  बोलतुवणा केमेलेछ की, छेळीरो दुध पियेती, जेलेम जायेती, सुत कातेती राष्ट्रभक्ती न ठरेन चाये , उ कामेपरेन  ठरेन चाये. करन उनुरो प्रामाणिकपणेती कामेपर जास्त भर वेतो . येरे उपरेती उनुर विचारेर धार कळछ. 

       वसंतराव नाईक साहेबेन महात्मा फुले , डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर किंवा राजर्षी शाहू महाराज मालम कोनी वेते हानु तो कोई के सकेनी. से मालम रेयर बाद बी नाईक साहेब स्वत:र डिलेपर  पुरोगामीपणेरो लेबन लगान म घणो मोठो पुरोगामी छु ई वतायेरो काम चुकनही ओ किदे कोनी. काम तो परिवर्तनेरोच किदे. खरी पुरोगामीे विचारधारापरच उनुर कार्य पद्धती वेती.  पण पुरोगामीपणो वताते फरे कोनी. दिखावटीपणेरो उनुन तिटकारा वेतो. ई खास उनुर विचारेरो अर्क छ. दुसर वात कतो ओ कुणशी जातेर विरोधेमा किंवा धर्मेर विरोधेमा भूमिका लेताणी ओमा अनावश्यक शक्ती खर्च किदे कोनी. तीसर वात कतो , जीवणेम कतराई संकट आये तरीही न घबराता ओन हिंमतेती सामोरे जान ओमाईती वाट काढन आंग बढेरो. उदाहरण देयरो कतो- १९६७  रो  कोयना भूकंप आणि १९७२- ७३ रो भीषण दुष्काळे मांईती जे ताकदेती महाराष्ट्रेन ओ सावरे ओन तोड छेनी. चौथ वात कतो निरर्थक वातेमा आपणो किमती वेळ वाया न घालता , आपणो आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिक विकास कुं करन विये येरे ऊपर जोर देताणी पुरी ताकदेती मेहनत करन आंग जायेरो. केरी मेहरबानीरो बोझा आपणेपर आयेदेर छेनी. हामारो कष्टकरी समाज छ. येरो परिचय देते आंग बढेरो. परिस्थितीरो भांडवल करन हात बांधन बेसेर छेनी. प्रत्येक बिकट परिस्थिपर मार्ग छ , उ ढुंडते जायेरो. प्रत्यक्ष - अप्रत्यक्ष  ओ ई संदेश हमारे समाजेन दिनेछ की, पुरोगामीपणेरो बेगडी रुप लेताणी कोई जात ,धर्मेन गाळी देयेमा , लिखाण करेमा शक्ती न खर्च करता समाजेन शक्तिशाली बणायेरो विचार करो , उ विचार कृतीम वतारो , बुद्धिरो योग्य वापर करन वादविवादेती दूर रेताणी  समाजेरो भलो करो. ई लाख मोलेरो संदेश नाईक साहेब आपणे व्यवहारेर मार्फत  हामनेन दिनेछ. ये वातेसामु आबेलगु हाम  दुर्लक्ष करते आयेछा. पर  जातेन, धर्मेन गाळी देयेती समाजेरो भलो वेयनी ई मालम रेयर बाद बी हाम हमार शक्ती निरर्थक विवादास्पद विषयेपर खर्च कररेछा.ये सारी वातेती हमारो समाज जतरा दूर रिये वतरा हमारो समाज  उन्नतीर, प्रगतीर मोठे शिखर गाठिये . ई वात हाम भुलगे छा.करन नाईक साहेबेन आणि उनुर कृतिशील विचारेन समझन लेणु काळेर गरज छ. 

 *थोडक्याम वसंतराव नाईक साहेबेर विचारधारारो अर्क आसो छ -*

 *१. कोई जाते धर्मेती अकारण दुश्मनी मोल मत लो.* 

 *२. कोई जाते धर्मेवाळ लोकुन गाळी देयमा , ठालीपाली वाते लखेमा वेळ न गमावता . बुद्धिरो योग्य वापर करन , निरर्थक  वादविवादेती दूर रेताणी आपणो भलो कुं विये , आपणो आर्थिक , सामाजिक, शैक्षणिक विकास कुं विये , येरे ऊपर धेन देताणी लक्ष्य साध्य करते जावो.* 

 *३. जीवणेम  अायेवाळी प्रत्येक परिस्थिपर हिंमतेती विजय मळान आंग बढते जावो.* 

 *४. एकीतो रो . संघटीत रेयेरो शिको.* 

 *५.  बदल स्विकारते  जगेबरोबर चालो. रुढी परंपरांन जास्त कवटाळन मत बेसो.* 

 *६. स्वाभिमानेती जगो. लाचार मत बणो.* 

 *७. आपसी लढाई झगडा कम करो. आपसे मांईरो संघर्ष टाळो .* 

 *८. व्यसनेम पिसा बरबाद मत करो.व्यसनमुक्त समाज बणावो.* 

 *९. एकदुसरेन बळ देते चालो. एकदूसरेर शत्रु मत बणो.* 

 *१०. छेनी वतं निरर्थक शक्ती खर्च मत करो. दिशाती भटको मत. बेगडीपणो टाळो . कोई लेबलेन महत्व देयेपेक्षा कामेन महत्व दो.* 

 *११. कोई पर समाजेन, जातेन, धर्मेन दोष देते बेसेती समाजेर उन्नती वेयेवाळ छेनी , तो आयेवाळ प्रत्येक संधीरो सोनो करेतीच समाजेर उन्नती वेयेवाळ छ. येरे ऊपर धेन देन काम करो.* 

      *आसो समाजेन पोषक अर्क वसंतराव नाईक साहेबेर विचारधाराती निकळछ. इच समाजेन तारेवाळो छ. बाकी कोई बेगडी लेबल हमार कामेर छेनी. जसो - हांळणी कन कस्तुरी रेयर बाद बी उ , कस्तुरीरे सुंगधे सारु रानोमाळ धासच. वसच हमार गत वेगीछ. हमारे कन हमारो शक्तिशाली विचारधन रेयर बाद बी हाम दुसरेर गुलाम वेन भटकरे छा !* 

    वसंतराव नाईक साहेबेर असे समाज उन्नतीर विचार हाम स्विकारे आणि आपणी बुद्धिरो सदुपयोग किदे तो समाज एके वेगळी उंचीपर जायेशिवाय रेयेवाळो छेनी.  

        सामाजिक भान रखाडन कुणसे बी क्षेत्रेम काम करेर ऊर्जा नाईक साहेबेर विचारेती निश्चितपणे मळछ. आजेर बिकट परिस्थिती देखता नाईक साहेबेर निर्विवाद विचारधारारी वाटेती जायेमाच समाजेरो भलो छ . फक्त गरज छ गंभीरपणेती, आछी भावनाती नाईक साहेबेन समझन लेयर. समाजेम बुद्धिजीवी कमी छेनी. सेरी बुद्धिरो योग्य उपयोग समाजेन वेयन चाये. से वादविवादेन गाडन समाजेर उन्नतीसारु कांयी करतो आये ? येरो नियोजन, आखणी, मांडणी  नाईक साहेबेर विचारधारारो धागा पकडन  कती तरी वेयन चाये. 

    दनेती दन हमारी संवेदना मरती जारीछ. केरीच केती लेणो देणो छेनी आसो आपण सारी वागरेचा. टकडा टकडाम हाम जतं लगु रिंया वतेलगु हमारे पदरेमा कांईच पडेवाळो छेनी. करन समाजेन कती तरी एक झेंडा हेट आणु पडिये.  नाईक साहेबेर विचारधारारे झेंडाशिवाय समाजेन दुसरो कुंणसोच सशक्त पर्याय छेनी. करन समाजेम ये विचारेपर शुद्ध भावना लेताणी जागोजागी खल वेयन चाये. ये विचारेपर  दीर्घ मोहिम समाजेम जागोजाग रबायेन चाये. 

         आवो १ जुलैन से भळन समाजहीतेसारु सोगन ला .आपणे श्रद्धा , प्रेरणास्थानेन समझन लेताणी समाजेर मजबूत बांधणी करन, समाजेन न्याय मळान देयर प्रभावशाली शक्ती निर्माण करन करा. *म* पणेन गाडा , *आपण* ये शब्देन बळ देयरो काम प्रामाणिकपणेती करा. कारण समाज काल वेतो ,आज बी छ, आन सवार बी रेयेवाळो छ.

        आपणेपेक्षा समाज मोठो छ. स्वतान मोठो बणायेर भानगडीम न पडता , नाईक साहेबेर विचारधारापर समाजेन मोठो करेरो संकल्प करा.

   जयसेवालाल । जय वसंत ।।

                                - फुलसिंग जाधव औरंगाबाद.

                                       मो. ८९९९०९८२६५

          ============================

"शिक्षणामुळे मनुष्य दैववादी न राहता कर्तत्ववादी बनला पाहिजे" - वसंतरावजी नाईक साहेब

शिक्षणः मानवी जीवनाचा सर्वांगीण विकास  यशस्वीतेचा मूलमंत्र 

"शिक्षणामुळे मनुष्य दैववादी न राहता कर्तत्ववादी बनला पाहिजे" 

                                                          वसंतरावजी नाईक साहेब

                                                         (माजी मुख्यमंत्री, महाराष्ट्र राज्य)

[०२ डिसेंबर १९७१  कला आणि वाणिज्य महाविद्यालय, पालघर जि.ठाणे  महाविद्यालयाच्या उद्घाटन  प्रसंगी नाईक साहेबांनी केलेले भाषन...]   

                                                     संकलन- प्रा.दिनेश सेवा राठोड    

  आज पालघर मध्ये महाविद्यालयाच्या उद्घाटन प्रसंगी मी आपण सर्वांचे मनस्वी स्वागत करतो. शिक्षणावर बोलताना मी ठामपणे सांगतो की, शिक्षणाची दिशा ही माणसाच्या संपुर्ण विकासासाठी आणि त्याच्या मुलभूत अधिकारांसाठी महत्वाची असते. येणाऱ्या काळात देशाला आर्थिक महासत्ता आणि प्रभावी राष्ट्र बनवण्यात युवक महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावू शकतात त्यामुळेच विद्यार्थ्यांचा सर्वांगीण विकास करणाऱ्या मूलभूत शिक्षणाची आता देशाला खरी  गरज आहे .

   शिक्षणाच्या प्रसाराकरिता आपण दरवर्षी कोट्यवधी रुपये खर्च करीत आहोत.त्यामुळे सर्व प्रकारच्या शिक्षणाच्या सोयी आता सर्वत्र उपलब्ध झाल्या आहेत. त्या दृष्टीने आजची पिढी मोठी भाग्यवान आहे. आमच्या वेळी स्वातंत्र्यपूर्व काळात शिक्षण घेणे ही अत्यंत अवघड बाब होती. मी माझेच उदाहरण सांगतो. माझे गाव तुमच्या गावासारखे मुंबईसारख्या अत्यंत प्रगत अशा शहराच्या सान्निध्यात नाही. यवतमाळ व अकोला या दोन जिल्ह्यांच्या कोप-यावर माझे लहानसे गहुली गाव आहे. त्या गावाची लोकसंख्या माझ्या जन्माच्या वेळी फक्त २८२ होती. त्यावेळी शिक्षणाच्या बाबतीत माझ्या गावाची परिस्थिती काय असेल याची आपण कल्पना करा. कधीही नापास न होता मराठी चौथी पास होण्याकरिता मला पाच शाळा बदलाव्या लागल्या. आणि चौथी पास झाल्यावर पुढील शिक्षणाच्या वेळी शाळा फार लांब असल्यामुळे अडीच वर्षे घरीच बसून राहावे लागले. मी श्रीमंत कुटुंबातला होतो तरी माझी ही स्थिती मग इतरांची स्थिती काय असेल ! याची कल्पनाच न केलेली बरी. स्वातंत्र्योत्तर काळात देशात विकासाचे युग सुरू झाले.१९५४ - ५५ मध्ये मी मध्यप्रदेश मंत्रिमंडळात होतो.  तेव्हा प्रत्येक खेड्यातून सर्वप्रथम शाळेची मागणी होत असे. खेड्यातले लोक म्हणत असत की, आमच्या गावात आधी शाळा बांधून द्या, 'शाळा बांधण्यासाठी येणा-या खर्चाच्या ४० किंवा ५० टक्के रक्कम आधी गावक-यांना जमवून द्यावी लागे. पण आपल्याला आश्चर्य वाटेल की, प्रत्येक गावामध्ये विकासाची पहिली कोणती योजना हाती घेतली गेली असेल तर ती शाळा बांधण्याची होय. या कामासाठी गावकरी लवकर पैसा गोळा करीत, त्या वेळेला मी त्यांना विचारत असे की, 'तुम्ही शाळेलाच महत्त्व का देता? एखादा लहानसा तलाव बांधण्याचे, सार्वजनिक विहीर बांधण्याचे, किंवा शेतीला पाणी देण्याचे एखादे काम हाती का घेत नाही ? 'तेव्हा ते म्हणायचे की, 'साहेब , ते आम्ही करणार आहोत. परंतु शिक्षण नसल्यामुळे काय होते, याचे दु : ख आम्ही आयुष्यभर भोगत आल्यामुळे आम्ही प्रथम शिक्षणाला महत्त्व देतो. 'खेड्यातील लोकांच्या सांगण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असतात. काही ठिकाणी मला असे सांगितले की, 'साहेब, आम्ही डॉक्टर होऊ शकलो नाही, वकील होऊ शकलो नाही . परंतु सरकारच्या नवीन धोरणामुळे आम्ही डॉक्टर आणि वकिलांचे बाप होऊ शकतो, तर मग ही संधी आम्ही का दवडावी? 'यावरून कल्पना येईल की ,शिक्षणाचे महत्त्व पटवून देण्याकरिता कुणी एखादा विद्वान माणूसच पाहिजे असे नाही. आम्ही लहानपणी शिक्षणाकरिता इतके कष्ट भोगले आहेत की, आम्हाला इतर कोणत्याही गोष्टीपेक्षा शिक्षणाचे महत्त्व अधिक वाटते. 
  शिक्षण हा सर्व विकासाचा पाया आहे, अशी आमची धारणा आहे. आणि म्हणून जेव्हापासून आम्ही मंत्रिमंडळामध्ये आलो, मग ते मध्य प्रदेशचे असो की महाराष्ट्राचे असो, तेव्हापासून आम्ही हेच धोरण स्वीकारले की, शिक्षणाच्या बाबतीत समान संधी देण्याचा आटोकाट प्रयत्न झाला पाहिजे. कोणालाही असे वाटता कामा नये की, आमच्या विभागामध्ये ती संधी नाही. माझी आर्थिक परिस्थिती तितकी चांगली नसल्यामुळे मला शिकता येत नाही' असे सुद्धा कुणाला वाटू नये, असे आम्हाला वाटते. त्यामुळेच गेल्या पंधरा-वीस वर्षांमध्ये एकामागून एक अनेक शैक्षणिक सवलती देण्यात आल्या आहेत. स्वातंत्र्योत्तर काळात आपण शिक्षणावर प्रत्येक वर्षी अधिकाधिक खर्च करीत आहोत. महाराष्ट्रात आज जे पंचवीस जिल्हे आहेत ते स्वातंत्र्यपूर्व काळात वेगवेगळ्या तीन विभागांत होते आणि त्यावेळी या पंचवीस जिल्ह्यांच्या शिक्षणावर जो खर्च होत होता त्यांचे आकडे उपलब्ध आहेत. १९४७ मध्ये शिक्षणासाठी दरवर्षी दोन कोटी रुपये खर्च होत असे तर गेल्या वर्षी एकशे दहा कोटी रुपये खर्च झाले. दरवर्षी दहा, पंधरा कोटींनी हा खर्च वाढणार आहे. कुठे दोन कोटी आणि कुठे एकशे दहा कोटी !  हा खर्च फक्त राज्य सरकारचा झाला. याशिवाय जिल्हा परिषदा, केंद्रीय अनुदान मंडळ, केंद्र सरकार, शिक्षणप्रेमी लोक व पालक जो खर्च करतात तो वेगळा, शाळेच्या इमारतीसाठी सरकार जमीन देते ते वेगळे. यावरून शिक्षणावर किती प्रचंड खर्च होतो हे आपण लक्षात घ्या. शिक्षणावर होत असलेला हा खर्च फक्त श्रीमंत वर्ग करीत नाही तर समाजातला प्रत्येक माणूस करीत असतो. राज्य सरकार किंवा केंद्र सरकारजवळ एवढे पैसे कोठून येतात? ते समाजाच्या सर्व थरांतील सर्व लोकांचे असतात. एखादा भीक मागणारा माणूस चुकून जरी सिनेमाला गेला तर त्याच्यावर करमणुकीचा कर बसतो. मोठ्या कष्टाने फिरून भिकेपोटी एक एक पैसा गोळा करणा-या एखाद्या पांगळ्या माणसाने चुकून जरी एखादी विडी ओढली तर त्याच्यावर विक्री कर बसतो. याप्रमाणे गरिबातल्या गरीब माणसाकडून जो कर एकत्र होतो त्यातून अणावर एवढा प्रचंड खर्च होतो. आमच्याकडे खर्च करण्याकरिता दुसरे कोणते क्षेत्र नाही म्हणून आम्ही शिक्षणावर अधिक खर्च करतो असे मात्र समजू नका. निश्चित उद्देशाने आम्ही शिक्षणावर एवढा खर्च करीत आहोत. नवीन पिढीत आणि समाजात संस्कृती, कला, ज्ञान आणि विज्ञान या गुणांचा विकास व्हावा, समाजात नवीन दुष्टी यावी, मानवी शक्ती वाढावी, देशाचे उत्पादन वाढावे आणि सर्व दृष्टीनी देश संपन्न व बलवान बनावा यासाठी आपण शिक्षणावर एवढा खर्च करतो आहोत. खरे म्हणजे, शिक्षणावर खर्च म्हणजे देशातील मानवी शक्तीला संस्कारक्षम, विकासक्षम, गतिमान व शक्तिमान बनविण्यासाठी केलेली गुंतवणूक होय . 
   शिक्षणामुळे आमच्यासमोर असलेले व भविष्यात येणारे कठीण प्रश्न सोडविण्याची क्षमता असलेली व समाजाला पुढे नेणारी कर्तृत्ववान पिढी निर्माण झाली पाहिजे अशी जी आमची अपेक्षा आहे ती यामुळेच. आणि ही अपेक्षा अनाठायी आहे असे कोण म्हणेल ? ज्या समाजाचा अजून पिण्याच्या पाण्याचा प्रश्न मिटलेला नाही, ज्या समाजाचे कित्येक लोक अजून झोपडीमध्येच राहतात , ज्यांची अजून औषधपाण्याची व्यवस्था बरोबर नाही, त्यांनी आपल्या या व इतर अत्यंत निकडीच्या गरजा बाजूला सारून शिक्षणाकरिता हातभार लावला आहे. आणि म्हणून शिक्षणाचे हे मंगल मंदिर समाजाच्या महत्तम त्यागावर उभारण्यात येत आहे हे विसरून चालणार नाही. शिक्षणासाठी, समाज जो त्याग करीत आहे त्यामागची समाजाची भूमिका, शिक्षण क्षेत्रातील व्यवस्थापकांनी, शिक्षकांनी, विद्यार्थ्यांनी व इतरांनी समजून घेतली पाहिजे नाही तर शिक्षणासाठी गुंतविलेले हे प्रचंड भांडवल वाया जाण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आपल्यामध्ये विफलतेची भावना येण्याची शक्यता आहे. आपल्याला शिक्षण मिळाले नसते तर आपणही अडाणी, दरिद्री राहिलो असतो याची जाणीव आपण ठेवली पाहिजे,मला जे ज्ञान मिळत आहे ते समाजाच्या त्यागातून मिळत आहे आणि या उपकाराची परतफेड मला सव्याज करावयाची आहे ही भावना शिक्षणामुळे आपल्या मनात बिंबली पाहिजे. तसे न होता शिक्षणामुळे  स्वतःच सुखी, ऐषोआरामात राहण्याची भावना वाढली तर आपल्याला शिक्षा मिळाले. ज्ञान मिळाले असे मी म्हणणार नाही. फार तर तुम्हाला निरनिराळ्या विषयांवर माहिती मिळाली असे मी म्हणेन. ती माहिती म्हणजे ज्ञान, शिक्षण होणार नाही. परंतु शिक्षण संस्थेकडून विद्याथ्यांला माहिती मिळावी ही अपेक्षा नसून ज्ञान मिळावे हो अपेक्षा आहे. शिक्षणामुळे समाजाच्या उपकाराची जाणीव निर्माण झाल्यास आपन केवढे मोठे कार्य करू शकतो याचे मी एक उदाहरण सांगतो. डॉ .मोदी येथे बसलेले आहेत . ते संपूर्ण भारतात फिरत असतात. यांना अंधत्व आले असेल त्यांना दृष्टिदान करीत असतात. अंधत्व हटाव हा त्यांचा कार्यक्रम आहे. त्यांना जे ज्ञान  मिळाले ते ज्ञान जर त्यांनी स्वतः करीताच वापरले असते तर फार मोठ्या प्रमाणात आयकर भरूनसुद्धा त्यांच्याजवळ किती तरी संपत्ती राहिलो असती. पण त्यांना मिळालेले ज्ञान आहे त्यात समाजाचा हिस्सा आहे. समाजाने जर मला मदत केली नसती तर हे ज्ञान मला मिळाले नसते. या उपकाराची परतफेड मला केली पाहिजे. या जाणिवेने त्यांनी आपले आयुष्य या कामाकरिता वेचले आहे. त्यामुळे ते आदर्श सुशिक्षित आहेत असे माझे स्वत: चे मत आहे. शिक्षित माणसामध्ये विशालत्व येते का? याबद्दल पुष्कदा शंका निर्माण होते. तो खरोखर विशाल दृष्टीने पाहतो की, स्वत : करिताच सर्व करतो याचा जर आपण बारकाईने विचार केला तर आपल्याला दिसून येईल की, शिक्षणामुळे ज्या प्रमाणात विशाल दृष्टी यायला पाहिजे त्या प्रमाणात ती येत नाही. ज्या माणसात विशालत्व येत नाही तो माणूस संकुचित दृष्टीचा असतो. माणसामाणसाबद्दल त्याला प्रेम वाटत नाही. वात्सल्याची, दुस-याला समजून घेण्याची, सर्वाशी खेळोभेड वाराण्याची, दुस-याच्या सुखदुःखात समरस होण्याची कला त्याच्यामध्ये येऊ शकत नाही आणि वर्तमानकाळ असा आहे की, आपण आपल्या समाजालाच नव्हे तर इतर देशांतील लोकांनाही समजून घेतले पाहिजे. त्यांच्याशी बंधुभावाचे नाते जोडले पाहिजे. अशा स्थितीत आजच्या शिकलेल्या तरुणांत हे विशालत्व येत नसेल तर वर्तमान युगात आपण किती पंगू ठरेल याचा विचार आपण केला पाहिजे.
   शिक्षणामुळे वास्तविक सुशिक्षित आणि अशिक्षित यांच्यामध्ये निनांग होता कामा नये. न दुःखाने मला असे सांगावे लागते की, ती शक्य तितक्या लवकर आपल्याला बुडवावयाची आहे. जो मागासलेला आहे. रंजलेला, गांजलेला, पिडलेला आहे त्याच्या बाबतीत सर्वसाधारण सुशिक्षित माणसाचा दृष्टिकोन काय असतो हे आपण विचारात घ्या. म्हणजे ही दरी किती मोठी आहे  हे आपल्याला दिसून येईल. उदाहरणार्थ आदिवासींच्या मदतीकरिता, त्यांच्या प्रगतीकरिता आपण ज्या सुशिक्षितांना नेमतो त्यांनासुद्धा त्या माणसांबद्दल आस्था, प्रेम नसते. रंजलेल्या गांजलेल्यांची सेवा करण्याचे हे सर्वश्रेष्ठ काम त्यांना दिले. त्यासाठी आवश्यक ती सर्व साधने दिली, पैसा दिला, तरी ते हे काम मन: पूर्वक करीत नाहीत. त्यांच्या मनात आदिवासींबद्दल करुणा नसते, त्यांच्या सुखदु:खाशी समरस होण्याची वृत्ती नसते. यामुळे त्यांच्यापासून दूर जाण्याचा ते प्रयत्न करतात. शासन यंत्रणेमध्येसुद्धा आपल्याला हेच दिसून येते. समाज जेव्हा अडचणीत असतो त्यावेळी ज्या प्रमाणात शासन यंत्रणेकडून सहकार्याची अपेक्षा असते त्या प्रमाणात ती मिळत नाही.
  महाराष्ट्र शासनापुरते बोलायचे झाले तर अभिमानाने आम्ही सांगू शकतो की, इतर कोणत्याही राज्य शासनापेक्षा ते जास्त लोकाभिमुख आहे . दुष्काळ येवो, रणीकंप होवो, महापूर येवो, कोणत्याही प्रकारचे संकट येवो, यंत्रणा आपले काम करते यात शंका नाही. पण केव्हा ? ज्या वेळेला एक विशिष्ट परिस्थिती निर्माण होते तेव्हा !  परंतु सर्वसाधारण परिस्थितीत ती दरी अजूनही आपल्याला दिसते. ती नष्ट झाली पाहिजे ही आजच्या काळाची गरज आहे. विद्यार्थ्यांनी कसे वागावे याचा आदर्श शिक्षकांनी घालून दिला पाहिजे, शिक्षकांची वागणूक बरोबर  नसली तर विद्यार्थ्यां पासून चांगल्या वागणुकीची अपेक्षा करणे योग्य होणार नाही. या प्रसंगी मी आपल्याला सांगू इच्छितो की, शिक्षक जेव्हा संपावर जातात, निदर्शने करतात तेव्हा मला सर्वात जास्त दु:ख होते. निदर्शने आणि संप करण्याचा लोकशाहीत सर्वांना अधिकार आहे. परंतु तुम्ही आदर्श काय घालून देणार ? शिक्षकांच्या अशा वागण्यामुळे विद्याथ्र्यावरही त्याचा परिणाम होतो, हे आपण अनुभवतो आहोत. त्यामुळे विद्यार्थ्यांत शिस्त ठेवणे कठीण होते आणि विद्यार्थी एकदा स्वैर सुटला की, काय होऊ शकते याची उदाहरणे आपल्याला इतर राज्यात पाहवयास मिळतात. सुदैवाने आपल्या राज्यात असे उदाहरण क्वचित अपवाद हणून पाहत्यास मिळते. तेव्हा आपल्यावर नवीन पिढी घडविण्याची जबाबदारी आहे हे लक्षात घेऊन शिक्षकांनी वागले पाहिजे. पगार मिळविण्याकरिता कसे तरी काम करावे या दृष्टीने नाही, तर शिक्षणाचे पवित्र कार्य आपले 'लाईफ मिशन' ठरवून शिक्षकांनी या क्षेत्रात कार्य केले पाहिजे.  नवीन पिढीला ख-या अर्थाने शिक्षण मिळावे यासाठी शिक्षकांनाही शिक्षण द्यावे लागेल. 
  आजची स्थिती अशी आहे की, ज्या पद्धतीची नवीन पिढी बनावी असे आपणास वाटते त्या पद्धतीची ती बनविण्याकरिता पाहिजे त्या प्रमाणात  आवश्यक ते शिक्षण काही वेळा शिक्षकालाच नसते. केव्हा तरी जुन्या काळातील पुस्तकांवरुन संपादन केलेले ज्ञान वर्तमान पिढी घडविण्याकरिता पुरेसे होत नाही. आम्ही काही टेक्निकल कॉलेजमध्ये पाहतो की, नवीन विज्ञानाच्या जवळपास फिरकण्याचीसुद्धा आमच्या काही शिक्षकांची तयारी नाही . जुनेच बरे असे ते म्हणतात ! या बदलत्या दुनियेत आज टेक्नॉलॉजीशिवाय दुसरे काय आहे ? सायन्स टेक्नॉलॉजीशिवाय तुम्ही पुढे जाणार कसे ? त्यासाठी रोज लागणाच्या नवीन नवीन शोधाची आपल्याला माहिती करून घ्यावी लागेल, ज्ञान करून ध्यावे लागेल. बदलत्या परिस्थितीशी समरस व्हावे लागेल. देशामध्ये काय चालले आहे ते उघड्या डोळ्यांनी पाहावे लागेल. जे काही दिसते त्याचा अनुभव घ्यावा लागेल, अशा रीतीने नवीन पिढी बनविण्याकरिता अद्ययावत ज्ञानाने आणि दृष्टीने सुसज्ज राहिले पाहिजे, अशी शिक्षक वर्गाची धारणा असली पाहिजे. याबाबतीत शिक्षक जेवढा जागरूक राहील तेवढ्या प्रमाणात नवीन पिढी घडविण्यात तो यशस्वी होईल असे मला वाटते. शिक्षणामुळे मनुष्य दैववादी न राहता कर्तत्ववादी बनला पाहिजे. आमच्या समाजामध्ये पिढ्यानपिढ्या अशी समजूत आहे की, जे काही होते ते ईश्वराच्या कृपेमुळे किंवा अवकृपेमुळे होते. आपल्यात काही कर्तत्व असते असे तो मानतच नाही. मी माझ्या भवितव्याचा शिल्पकार आहे आणि आत्मविश्वासाने आणि कर्तृत्वाने ते मी घडविणार आहे अशी विश्वासाची भावना तो कधी ठेवीतच नाही. आणि यातच त्यांच्या पराभवाचे बीज असते, कर्तत्व, आत्मविश्वास, चिकाटी व जिद्द  हे गुण नवीन पिढीत रुजविण्याचे काम शिक्षण करणार नसेल तर कोण करणार आहे ! शिक्षणातून आपले व देशाचे उज्ज्वल भवितव्य घडविण्याचा आत्मविश्वास निर्माण झाला पाहिजे. कोणत्याही संकटावर मात करण्याची जिद्द आली पाहिजे. सतत कष्ट  व श्रम करण्याची भावना वृद्धिंगत झाली पाहिजे. श्रमाची प्रतिष्ठा वाढली पाहिजे. आणि आपल्यातील पुरुषार्थ वाढीस लागला पाहिजे. खेळातील मनुष्याकृती फुग्याचे खेळणे जसे वर कसेही फेकले तरी खाली आल्याबरोबर जमिनीवर ताठ उभे राहते, आडवे तिडवे पडत नाही, तसेच शिक्षण संस्थेतून बाहेर पडलेला तरुण कोणत्याही परिस्थितीत न डगमगता आपल्या पायावर स्वाभिमानाने ताठ उभा राहिला पाहिजे. इतके शिक्षण घेऊनही शिक्षित माणूस उपजीविकेसाठी स्वत:हून काही करू शकत नसेल, असहाय्य बनत असेल तर आपले कुठे काय चुकते आहे याचा शोध आपण घेतला पाहिजे. परीक्षा पास होऊन शिक्षण संस्थेतून बाहेर पडणाच्या तरुणाने एका हातात नोकरीचा अर्ज व दुस -या हातात दगड घेऊन, नोकरी द्या , नाही तर दगड घालतो' असे म्हटल्यास समाजाला पश्चात्ताप करण्याची पाळी येणार आहे आपण किती लोकांना नोक-या देणार ? कुठल्या नोक-या देणार ? सर्वच नोकरांचे राज्य झाले तर मालक कोण राहणार ? आजकाल शेतीची पदवी घेतलेला व घरी भरपूर शेती असलेला तरुणही नोकरीच मागतो. अशा प्रकारे चांगले शिकलेले लोक शेती करणार नसतील तर शेतीचे उत्पादन कसे वाढेल ? शेतीत नवीन नवीन प्रयोग कोण करील ? संशोधन कोण करील ? वास्तविक अनुभव असा आहे की, जे तरुण हिंमतीने स्वतः उद्योग करतात, कष्ट करतात ,मग ते शेतीत असो की उद्योगात असो, ते चांगले कमावतात. मोठ्यातल्या मोठ्या हुद्यावरील अधिकारी मिळविणार नाही, इतके मिळवितात. मला सांगा, नोकरीतला कोणता माणूस जास्त कमावतो? उलट धंदेवाल्यांकडे, उद्योगातील माणसाकडे किंवा चांगली शेती करणाच्याकडे पाहिल्यास तो अधिक उत्पादन करतो, अधिक कमावतो असे दिसून येते. तेव्हा शिक्षण घेतलेल्या तरुणाने स्वत:च्या पायावर उभे राहिले पाहिजे. काही नवीन समाजोपयोगी कार्य केले पाहिजे. समाजाने ज्या तरुणाला एवढा मोठा त्याग करून शिकविले त्याने नोकरीही समाजाकडेच मागितल्यास व ती नाही मिळाली तर डोक्यात दगड घालण्याची भाषा बोलल्यास समाजाने कोणाच्या तोंडाकडे पाहावे ? कुणापासून अपेक्षा करावी? तेव्हा शिक्षण संस्थेतून बाहेर पडणारा तरुण आत्मविश्वासाने स्वत:च्या पायावर उभा राहील व देशाची संपत्ती वाढवील असे शिक्षण आपण दिले पाहिजे. वास्तविक या देशामध्ये काय कमी आहे ? आमचा देश खनिज संपत्तीच्या बाबतीत, जंगल संपत्तीच्या बाबतीत , कृषियोग्य जमिनीच्या बाबतीत संपन्न आहे. कोणत्याही गोष्टीची कमी नाही. कमी एवढीच आहे की, आमच्या देशातील साधनसंपत्ती आणि कर्तुत्व यांची अजून पाहिजे तशी सांगड बसली नाही. युवकांनी नवीन शोध लावून, संशोधन करून नवनिर्मितीचे कार्य करण्याचा कधी विचार केला आहे काय ?  हे कार्य एकदा त्यांना गवसले तर या देशात कर्तृत्वास केवढा वाव आहे याची त्यांना प्रचिती येईल. मात्र नवीन निर्माण करण्याचा ध्यास नवीन पिढीने घेतला पाहिजे. तिचा तो छंद बनला पाहिजे. 
   सर्व प्रकारचे मतभेद विसरुन देशात एकजिनसीपणा आणणे, राष्ट्रीय एकता निर्माण करणे ही आज या देशाची खरी गरज आहे. पण गेले का शिक्षण तेथपर्यंत ? धर्म , वंश, पंध, जात, विभाग, भाषा या बाबतीत आपण अजूनही संकुचित आणि विकृत मनोवृत्तीचे आहोत, धर्माच्या आणि जातीच्या नावाखाली अजूनही आपण माणसाला माणसासारखे वागवीत नाही. भाषेच्या, विभागाच्या प्रश्नांवरून आपण वागू नये तसे वागतो व देशाचे नुकसान करतो, ही संकुचित समाजविघटक व समाजविघातक मनोवृत्ती शिक्षणामुळे नष्ट होणार नसेल तर कशामुळे होणार आहे? योग्य काय आहे आणि अयोग्य काय, समाजाला, देशाला पोषक काय आणि अपायकारक काय याचा विचार करण्याची शक्ती शिक्षणातून येणार नसेल तर ते शिक्षण काय कामाचे ?  या दृष्टीने शिक्षणाद्वारे काही होत आहे काय ? ही संकुचित भावना दूर करण्यास शिक्षणाची कितपत मदत होत आहे? या गोष्टीचा विचार केल्यास शिक्षण या बाबतीत अजून प्रभावी ठरले नाही असे वाटते. वास्तविक राष्ट्रीय एकतेचे बाळकडू लहान वयात, विद्यार्थी अवस्थेतच तरुणांना मिळाले पाहिजे.काश्मीरपासून कन्याकुमारीपर्यंत सारा देश माझा व मी देशाचा आहे ही त्यांची भावना, नव्हे निष्ठा बनली पाहिजे. देशाबद्दलच्या प्रेमाने त्यांचे मन भारून राहिले पाहिजे. या देशाबद्दल , देशाच्या इतिहासाबद्दल, स्वतःचा समाज व संस्कृतीबद्दल आपला अभिमान जाज्वल्य असला पाहिजे. माणसामाणसांत अंतर निर्माण करणा-या संकुचित भावनेचा त्यांनी त्याग केला पाहिजे . त्यांचे मन हिमालयासारखे विशाल बनले पाहिजे. या सर्व गोष्टी शिक्षणातून निर्माण होतील तेव्हाच शिक्षण हे ख-या अर्थाने शिक्षण या संज्ञेस पात्र होईल असे मला वाटते. ज्या शिक्षणावर समाज एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करतो त्या शिक्षणामुळे नवीन पिढी कशा प्रकारची तयार झाली प्रकारचा तयार झाली पाहिजे व शिक्षणापासून आमच्या अपेक्षा काय आहेत याबद्दलचे माझे काही विचार मी आपल्यासमोर मांडले . कोणी अधिकारी व्यक्ती म्हणून नाही तर एक सामान्य नागरिक या नात्याने मी हे विचार  मांडले आहेत. पण आणखी एक गोष्ट मला सांगावयाची आहे .शिक्षणाने समाजाबद्दल उपकाराची भावना मनात सतत तेवत राहिली पाहिजे . एखाद्या अशिक्षित व्यक्तीने ' समाजाने माझ्यासाठी काय केले ? ' 'हा प्रश्न स्वत:स विचारला पाहिजे व स्वत:च्या सदसदविवेक बुद्धीला स्मरून या प्रश्नाचे समाधानकारक उत्तर त्याला देता आले पाहिजे. यासाठी आवश्यक ती प्रेरणा शिक्षणातून मिळाली पाहिजे. मला अभिप्रेत असणारे शिक्षण व समाजसेवेची प्रेरणा या शिक्षण संस्थांतून मिळेल अशी मला आशा आहे. मला आपण शांतपणे ऐकलात एवढे बोलून थांबतो..   धन्यवाद !!

 [ संकलक- हे साहित्यिक असून वसंतरावजी नाईक राष्ट्रीय बंजारा समाज भूषण व राष्ट्ररत्न पुरस्काराने पुरस्कृत आहे ]

            profdineshrathod@gmail.com               www.profdineshrathod.blogspot.com

                         Cell- +91-9404372756 

स्रोत- "आवाहन"- वसंतरावजी नाईक (निवडक भाषने/ Selected Speeches ) पारिजात प्रकाशन

"ग्रामसुधारणेची पंचसूत्री" -वसंतरावजी नाईक साहेब (माजी मुख्यमंत्री, महाराष्ट्र राज्य) १४ ऑगस्ट १९७२ रोजी २६ व्या स्वातंत्र्यदिनाप्रसंगी आकाशवाणी केंद्रावरून व्यक्त केलेले मनोगत..

                 "ग्रामसुधारणेची पंचसूत्री"     

-वसंतरावजी नाईक साहेब(मा.मुख्यमंत्री, महाराष्ट्र राज्य)

  (१४ ऑगस्ट १९७२ रोजी २६ व्या स्वातंत्र्यदिनाप्रसंगी आकाशवाणी केंद्रावरून व्यक्त केलेले मनोगत )

                                      संकलन- प्रा.दिनेश सेवा राठोड 

  आपला देश स्वतंत्र होऊन या वर्षी पंचवीस वर्षे पूर्ण होत आहेत . सुमारे दीडशे वर्षांच्या पारतंत्र्यानंतर आपल्या देशाला स्वातंत्र्य मिळाले. स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी या देशातील थोर नेत्यांचे आपल्याला मार्गदर्शन मिळाले. अनेकांनी स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला . स्वातंत्र्यप्राप्तीसाठी लाखो लोकांनी आपापल्या परीने प्रयत्न केले , त्याग केला . ज्यांच्या असीम त्यागाने या देशाला स्वातंत्र्य लाभले त्यांच्यापैकी जे आज आमच्यात नाहीत त्यांना श्रद्वांजली अर्पण करणे व जे आमच्यात आहेत त्यांना मानाचा मुजरा करणे हे आपले पहिले कर्तव्य आहे.   

   स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर साहजिकच राष्ट्रविकासाच्या योजना आपल्याला हाती घ्याव्या लागल्या. त्यासाठी पंडित जवाहरलालजींचे मार्गदर्शन आपल्याला लाभले. देशात नियोजनाचे युग सुरू झाले . अनेक खेड्यांतून नवीन नवीन कामे उभी राहिलीत. गावक - यांनी या कामांसाठी सहकार्य दिले. शासनाने देखील आपली जबाबदारी उचलली. ज्या खेड्यात स्वातंत्र्यपूर्व काळात निराशा , दारिद्रय , रोगराई आणि अज्ञान यानी थैमान घातले होते तेथे आता काही तरी नवीन होऊ शकते असा आत्मविश्वास निर्माण झाला. ग्रामीण जीवनाचे चित्र काहीसे बदलले, तरी पण अपेक्षित प्रमाणात खेड्यांची उन्नती अजून झालेली नाही. देश सुखी आणि समृद्ध व्हावयाचा असेल तर खेडी सुखी आणि समृद्ध झाली पाहिजेत. देशातील जनता सुखी व्हावयाची असेल तर खेड्यातील जनता सुखी झाली पाहिजे आणि म्हणून खेड्यातील जनता सुखी कशी होईल याचा विचार केला पाहिजे. त्यासाठी खेड्यात विकासाच्या कामांना वेग द्यावा लागेल.  या दृष्टिकोनातून स्वातंत्र्याच्या पंचविसाव्या वर्धापनदिनी प्रत्येक खेड्याने आपल्या गावाच्या कार्यक्रमाच्या सफलतेसाठी आपला हिस्सा उचलण्यास पुढे आले पाहिजे. अंगीकृत कार्यक्रम पार पाडण्याचा निर्धार केला पाहिजे, आज गावात अनेक उणिवा आहेत . त्या दूर करावयाच्या झाल्यास आपल्याला मुख्यत : पाच गोष्टीवर भर द्यावा लागेल . ग्रामसधारणेची ही पंचसूत्री आहे. पहिली गोष्ट म्हणजे गावाची रचना नीटनेटकी असली पाहिजे , गावातील कोणत्याही भागात  बैलगाडी जाईल अशा प्रकारे रस्ते रूंद व चांगल्या स्थितीत असले पाहिजेत, गावात डास , मो - या नाहीत ही परिस्थिती बदलली पाहिजे , सार्वजनिक जमिनीवरील अतिक्रमणे दूर केली पाहिजेत , घराची बांधणी आरोग्य वर्धक असली पाहिजे , असपास झाडे लावण्यास योग्य अशी एक हेक्टर जागा निवडून तेथे झाडे लावावीत व त्यांची जोपासना करावी , दुसरे म्हणजे पंचायत , सहकारी संस्था , वाचनालय , महिला मंडळ यासारख्या ग्रामविकासाला मदत  करणाऱ्या या सार्वजनिक संस्था गावात असल्या पाहिजेत. या संस्थात ग्राममवासीयांनी जास्तीत जास्त भाग घेऊन त्या कार्यक्षम ठेवाव्या , निरनिराळ्या  सरकारी योजना  यशस्वीपणे राबविल्या पाहिजेत . तिसरे म्हणजे वश , पंध , धर्म  , जात वावर अधारित माणसामाणसातील भेद नष्ट केले पाहिजेत , गावातून अस्पृश्यतेचे संपूर्ण  उच्चाटन झाले पाहिजे. जोपर्यत गावातील भेदाभेद उच निच भाव नष्ट होत नाहीत, तोपर्यंत खेड्यात सौख्य व समृद्धी येणार नाही आणि म्हणून समाजस्वास्थ्यासाठी आवश्यक असणारी समतेची भावना वाढीस लावण्याच्या कामास सर्वात जास्त महत्त्व दिले पाहिजे , चौथे हणजे गावातील आरोग्य टिकविण्यासाठी व वाढविण्यासाठी  सतत प्रयत्न व्हावयास पाहिजे. पिण्यासाठी स्वच्छ पाणी मिळाले पाहिजे. गाव नेहमी स्वच्छ ठेवला पाहिजे . पाचवे म्हणजे आधुनिक पद्धतीने  शेती करून उत्पादन वाढविण्याच्या बाबतीत गाव प्रयत्नशील असावा. रोज नवीन लागणारे शास्त्रीय शोध , सुधारित बी - बियाणे व अवजारे , रोगप्रतिबंधक उपाय , रासायनिक खते व पाणी यांचा जास्तीत जास्त चांगला उपयोग करून घेऊन उत्पादन वाढविण्याचा ध्यास गावक - यांनी घेतला पाहिजे. उत्पादन वाढविल्याशिवाय गावात आणि पर्यायाने देशात सुख व समृद्धी येणार नाही. म्हणून शेतक - यांनी आणि शेतमजुरानो उत्पादनवाडीचा कार्यक्रम तयार करून तो अमलात आणावा. 

 याही वर्षी पावसाच्या अवकृपेमुळे खरीप पिकांची मोठ्या प्रमाणावर हानी झाली , तो भरून काढण्याकरिता पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाचा उपयोग करून रब्बी पिक अधिक प्रमाणावर घेण्याचा कार्यक्रम आता आपण तयार करावा. दुष्काळाचा सुकाळ करण्याची जिद्द ठेवून रब्बी हंगामातील उत्पादन वाढवावे.

   हा कार्यक्रम प्रत्यक्ष अमलात आणण्यासाठी सर्व गावक - यांनी आपले भेद विसरून  ग्रामसफाईसाठी दिनांक १४ ऑगस्ट रोजी एकत्र यावे व साफसफाई करावी . याच दिवशी गावक - यांची एक सभा व्हावी. या सभेत गावात जे लोक बेघर  असतील किंवा ज्यांची घरे फारच लहान असतील त्यांना स्वातंत्र्याच्या पंचविसाव्या वर्धापन वर्षात निदान राहण्यायोग्य असा निवारा मिळावा या दृष्टीने विचार व्हावा. सभेत ज्यांना घराची आवश्यकता आहे अशांची यादी तयार करावी. व त्यासाठी एकंदर जागा किती लागेल याचा अंदाज घ्यावा. तसेच ही जागा कुठे उपलब्ध होऊ शकेल ते पण पाहावे. हुवी असलेली जमीन सरकारी किंवा ग्रामपंचायतीची असल्यास ती मोफत उपलब्ध होईल व जमीन खासगी मालकीची असल्यास सामोपचाराने त्याही जमिनीचा ताबा ताबडतोब मिळेल अशी व्यवस्था करावी.  त्या जमिनीची किंमत सरकार देईल. गरीब लोकांची घरे बांधण्याच्या  दृष्टीने काही प्रमाणात सरकारी मदत मिळण्याबाबतची योजना लवकरच  जाहीर करण्यात येईल. 

   १४ ऑगस्टच्या मध्यरात्री ग्रामस्थांनी सर्व प्रकारचे भेदाभेद विसरून राष्ट्राशी एकनिष्ठ राहण्याची व प्रयत्नांची पराकाष्ठा करून देश सुखी, समृद व बलशाली बनविण्याची शपथ घ्यावी. शपथेचा नमुना सर्व गावांना व संस्थांना पाठविण्यात आला आहे . वर्तमानपत्रांतूनही तो प्रसिद्ध झाला असेल.

   १५ ऑगस्ट रोजी सकाळी उत्साहाच्या नवीन वातावरणात ध्वजवंदनाचे व प्रभातफेरीचे कार्यक्रम आयोजित करावेत. त्याच दिवशी सर्व गावक - यांनी एकत्र येऊन आपला गाव सुधारण्याचा एक कार्यक्रम निश्चित करावा दुपारी सर्व गावक - यांनी सहभोजनाचा कार्यक्रम आयोजित करावा. त्यासाठी गावातील सर्वांनी आपला शिधा एकत्र करावा. सर्व जाती धमांच्या लोकांनी सहभोजनाच्या निरनिराळ्या कामात भाग घ्यावा. या कार्यक्रमादारे सहजीवनाची व समानतेची भावना वाढीस लावावी आणि ती नेहमोकरिता टिकून राहील याची काळजी घ्यावी. 

  गाव आदर्श बनविण्यात सरकारी कर्मचारी  त आवश्यक ती मदत करतीलच  पण बुद्धीमतांनी आणि विद्याथ्यांनी जवळपासचे एखादे खेडे निवडून ते आदर्श बनविण्याचा संकल्प करून काम केल्यास काही अंशी सामाजिक ऋण परतफेड ते

करू शकतीलच शिवाय राष्ट्रविकासाच्या महान कार्यास हातभार लावण्याचे श्रेयही त्यांना  मिळेल. 

  हा कार्य पार पाडण्यासाठी जेथे जेथे शासनाची, जिल्हा परिषदेची किंवा पंचायत समितीची मदत आवश्यक असेल तेथे तेथे ती नियमानुसार आणि योजनेनुसार हमखास  मिळेल एवढे आश्वासन मी शासनातर्फे देऊ इच्छितो . 

   ग्रामविकासाच्या या विधायक कार्यक्रमाला प्रोत्साहन देण्याच्या दृष्टीने प्रत्येक विकास गटातील दोन आदर्श खेडयांना वर्षअखेर शासनातर्फे बक्षिसे देण्यात येतील. पहिले बक्षीस साडेसात हजार रुपयांचे आणि दुसरे पाच हजार रुपयांचे राहील. 

  या विधायक स्पर्धेत सर्व गावांनी भाग घेऊन आपापले गाव आदर्श बनविण्याचा दृढ संकल्प केला पाहिजे. या संकल्पसिद्धीसाठी प्रयत्नांची पराकाष्ठा केली पाहिजे, देशाने माझ्यासाठी काय केले हे न पाहता देशासाठी मी काय केले याचे समाधानकारक उत्तर आपल्यापैकी प्रत्येकाला देता येईल असे राष्ट्रकार्य पुढील एका वर्षात आपण केले पाहिजे. गाव महान बनला तरच देश महान बनणार आहे हे लक्षात ठेवून स्वातंत्र्याच्या पंचविसाव्या वर्धापन वर्षात महाराष्ट्रातील सर्व गावे आदर्श अनविण्याच्या महत्त्वाच्या कामात आपण सर्वांनी हातभार लावला पाहिजे. मला आशा आहे की, आपण सर्व जण गावे आदर्श बनविण्यास झटू व विकासाच्या आघाडीवर राहण्याची महाराष्ट्राची परंपरा याही बाबतीत कायम ठेवू . 

      

    (संकलक- हे साहित्यिक असून वसंतरावजी नाईक राष्ट्रीय बंजारा समाज भूषण व राष्ट्ररत्न पुरस्काराने पुरस्कृत आहे)

  profdineshrathod@gmail.com         www.profdineshrathod.blogspot.com

           Cell- +91-9404372756 

स्रोत- "आवाहन"- वसंतरावजी नाईक (निवडक भाषने) पारिजात प्रकाशन

"गरिबी हटविण्याचे महाराष्ट्रात सुरू झालेले नवीन क्रांतिपर्व" - वसंतरावजी नाईक

"गरिबी हटविण्याचे महाराष्ट्रात सुरू झालेले नवीन  क्रांतिपर्व"
                       - वसंतरावजी नाईक साहेब                 

 ( महाराष्ट्र दिन १ मे १९७२ , मुंबई , आकाशवाणी वरून दिलेले भाषण)

    1 मे 1960 रोजी महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली आणि महाराष्ट्रीयन जनतेचे एक भाषिक राज्याचे स्वप्न साकार झाले. महाराष्ट्रातील लोकांच्या इच्छा-आकांक्षांना आणि कर्तृत्वाला नवीन पालवी फुटली. स्वककृत्वाने नवा महाराष्ट्र घडविण्यासाठी आपण कंकन बांधले. भूकंप वादळे पूर दुष्काळ आणि परकीय आक्रमणे यासारख्या नैसर्गिक व राष्ट्रीयआपत्तींना तोंड देऊनही राज्याने एका तपाच्या काळात विकासाच्या सर्व क्षेत्रात भरीव प्रगती करून समाजावर आधारित समृद्धीचा पाया घातला आहे. प्रगतीचा हा इतका मजबूत आहे की समृद्धीचे आणि सामाजिक संमृद्धीचे  सुंदर व भव्य मंदिर यावर उभारता येईल. 

  नुकत्याच भारतातील इतर राज्‍यात आणि महाराष्ट्रात राज्य विधानसभेच्या निवडणुका अत्यंत शांततेने आणि खेळीमेळीच्या वातावरणात पार पडल्या यामुळे लोकशाही ही भारतीय जनतेची जीवनपद्धती बनली आहे. याची पुन्हा सर्वांना एकदा प्रचिती आली. आपले प्रतिनिधी निवडून देताना महाराष्ट्रातील जनतेने जी शिस्त, शांतता आणि समजुतदारपणा दाखवला याबद्दल त्यांचे अभिनंदन करून माझ्यावर आणि माझ्या सहकार्यावर दाखवलेल्या विश्वासाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे मी माझे प्रथम कर्तव्य समजतो.

    गर्ववर्षात राज्य नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित अशा दोन मोठमोठ्या गोष्टींना तोंड द्यावे लागले.  गेल्या डिसेंबर मध्ये पाकिस्तानने भारत हल्ला केला.  मानव स्वातंत्र्य, लोकशाही आणि धर्मनिरपेक्षता या महान तत्त्वांचा आणि भारतचा सार्वभौमत्व आणि राष्ट्रीय एकता त्यांच्या संरक्षणासाठी आपण हे आव्हान स्वीकारले आहे.  पंतप्रधानांच्या नेतृत्वाखाली भारत आसेतुहिमाचल एक झाला आणि आक्रमणाचा प्रतिकार उभा ठाकले.  आमच्या शूर जवानांनी पराक्रम केला आहे, केवळ चौदा दिवसांत पाकिस्तानवर अपूर्व विजय संपादन केले.  या विजयामुळे आमच्या तत्त्वनिष्ठेची पुन्हा एकदा चाचणी केली गेली आणि भारताची शान आणि मानसशाही उंचावली.  मला सांगायला अभिमान वाटतो की, संकटाशी सामना करण्यासाठी आघाडीवर राहण्याची आपली परंपरा महाराष्ट्राने याही वेळी राखली. जनतेने सर्व प्रकारे झळ सोसून , युद्ध प्रयत्नातला साथ दिली. आता युद्ध थांबले असले यी झळ मात्र आपल्याला दीर्घकाळ सोसावी लागणार आहे . यात अनेक जवानांना वीरगती प्राप्त झाली तर अनेक सैनिक  लढाईत अपंग बनले . त्यांच्या याराठी शासनाने जवान कल्याणाच्या अनेक योजना कार्यान्वित केल्या आहेत.

  गतवर्षी पावसाच्या अभावी खरीप व रब्बी पिके बुडाल्यामुळे लागोपाठ दुस - या वर्षी  राज्यात टंचाईची परिस्थिती निर्माण झाली . राज्यात वीस जिल्ह्यातील  सुमारे पंधरा हजार खेड्यांना दुष्काळग्रस्त परिस्थितीने ग्रासले . पण याही वेळी संकटावर मात करण्याच्या जिद्दीने शासन व जनता यांनी धैर्याने आणि कल्पकतेने टंचाईग्रस्त परिस्थितीशी यशस्वी रामना केला . दुष्काळग्रस्त भागातील सर्व गरजू लोकांना काम देण्यात आले . गेल्या फेब्रुवारीपर्यंत या कामावर सुमारे चाळीस कोटी रुपये खर्च  करावे लागले. यावरून टंचाईच्या या  प्रचंड कामांची कल्पना येईल .

     विशिष्ट वर्गाचे प्रश्न सोडविण्यासाठी आवश्यक अशी खास यंत्रणा गेल्या वर्षी  उभी करण्यात आली . हातमाग विणकराचे प्रश्न सोडविण्यासाठी हातमाग संचालनालय , ऊस शेतक - यांच्या प्रश्नासाठी साखर संचालनालय आणि आदिवासींच्या प्रश्नांसाठी आदिवासी विकास महामंळाची स्थापना या दृष्टीने महत्त्वाची घटना होत . याशिवाय दुध व्यवसायाचा विकास करण्यासाठी खास योजना राबविण्यात येणार आहे.

  आणखी काही गोष्टीचा आज उल्लेख  करणे समयोचित ठरेल. महाराष्ट्रातील जनतेच्या आकांक्षाशी सीमा प्रश्न निगडित आहे . सत्र निवडणुकानंतर म्हेसुरमध्येही आता लोकनियुक्त सरकार अधिकारवर आले आहे . यास्तव केंद्र  सरकारने यापूर्वीच हाती घेतलेला महाराष्ट्र - म्हैसुर सीमा प्रश्न लवकरच  निकालात निघेल अशी अपेक्षा आहे.

     मराठवाड्याची भूमी सुपीक आहे . नवनवीन  शास्त्रीय शोध लावून तेथील कृषी उत्पादन वाढण्याला मोठा वाव आहे . यामुळे सुमारे तीन वर्षांपूत , मराठवाड्यात कृषी विद्यापीठ स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला होता . हे कृषी विद्यापीठ दहा वर्षांनी स्थापन कावयाचे होते. पण तो कालावधी कमी होऊन येत्या जूनपासून परभणी कृषी विद्यापीठ सुरू करण्याच्या दृष्टीने पावले उचलली जाणार आहेत . या विद्यापीठामुळे मराठवाड्याच्या कृषी औद्योगिक विकासाला मोठा हातभार लागेल अशी अपेक्षा आहे. आतापर्यंत शासनाने केलेल्या कार्यात जनतेने सक्रिय सहकार्य दिले . यापुढेही त्यांच्या आकांक्षेशी समरस होऊन आम्ही कार्य करू हा आमच्यावरील विश्वास जनतेने पुन्हा व्यक्त केला आहे . या जनतेच्या आकांक्षांशी एकरूप झालेले श्रीमती इंदिरा गांधींचे नेतृत्व आम्हाला लाभलेले आहे . ' गरिबी हटाव ' हे आमचे ध्येय असून , ते साध्य करण्यासाठी महाराष्ट्र शासन कटिबद्व आहे . जनतेचे दारिद्र्य दूर करून , राज्यातील मागासलेल्या व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांना अधिक प्रमाणात सामाजिक न्याय मिळावा व त्यांची आर्थिक उन्नती झपाट्याने व्हावी यासाठी शासनाने एक सर्वव्यापी पंधरा कलमी कार्यक्रम हाती घेतला आहे . या कार्यक्रमात जनतेच्या इच्छा - आकांक्षांचे प्रतिबिंब उमटले आहे . हा कार्यक्रम तातडीने अमलात आणण्यासाठी लागणारा पैसा अग्रहक्काने उपलब्ध करून देण्यात येईल . त्याचबरोबर अन्य विकास कार्याचीही वेगाने अंमलबजावणी करावयाची आहे . यासाठी जरूर तर उत्पन्नाची नवीन साधने शोधावी लागतील , कर आकारणी कमी व्हावयाची असल्यास , अल्पबचतीत अधिकाधिक गुंतवणूक झाली पाहिजे . गेल्या वर्षी जनतेने अल्पबचत मोहिमेला चांगला प्रतिसाद दिला ही समाधानाची गोष्ट आहे . अल्पबचतीत अधिक पैसा गुंतवून आणि कराच्या रूपाने पडणारा बोजा स्वीकारून , गरिबी हटविण्याच्या कार्यास आपल्याला हातभार लावावा लागणार आहे . पंधरा कलमी कार्यक्रमातील ' मागेल त्याला काम ' हा कार्यक्रम उद्यापासून अमलात येत आहे तर कपाशीची एकाधिकार पद्वतीने खरेदी आणि कापडधंद्यांच्या पुनर्रचनेचा कार्यक्रमही याच हंगामापासून सुरू होत आहे . मुंबईतील झोपडपट्टया सुधारण्याचे कार्य १५ ऑगस्टपर्यंत पूर्ण करण्यात येणार आहे . मुंबई , पुणे , नागपूर , सोलापूर , औरंगाबाद वगैरे ठिकाणी यावर्षी जवळजवळ सहा कोटी रुपये या बाबतीत खर्च होणार आहेत . पंधरा कलमी कार्यक्रमातील प्रत्येक गोष्टी तातडीने पूर्ण करण्याचा शासनाचा निर्धार आहे . 

   समाजवाद आणि सामाजिक न्यायावर आधारित सध्द समाज निर्माण करणे , आपले अंतिम ध्येय आहे . यापुढे स्वावलंबन हा आपला परवलीचा शब्द आहे . यासाठी सर्व उपलब्ध साधनसंपत्तीचा जास्तीत जास्त उपयोग करून घेऊन, आणि मानवी बुद्विमत्ता व कर्तृत्व पणाला लावून उत्पादन वाढविणे आणि वाढते संपत्तीचे न्याय्य वाटप होणे आवश्यक आहे . तसे केल्यानेच समाजवादवर आधार समृद्वीचे मंदिर आपण बांधू शकू . आपणच या मंदिराचे शिल्पकार आहोत . शिक्षण गुणवत्ता वाढवून आपल्याला नव्या युगातील प्रगतीच्या नव्या वाटांचे , नवनव्या  शास्त्रीय शोधांचे ज्ञान करुन घेऊन , कर्तृत्व व पुरुषार्थ जागृत करणे आवश्यक आहे. 

खरे म्हणजे माणसातील कर्तृत्व जागृत करून त्याच्यातील पुरूषार्थ चेतविणे हे विकासाचे मूळ कार्य आहे . महाराष्ट्र जागृत व्हावा यासाठी दहा वर्षांपूर्वी आपण जिल्हा परिषदा , पंचायत समित्या स्थापन केल्या . या काळात त्यांनी उत्कृष्ट कार्य केले . नैसर्गिक आणि राष्ट्रीय संकटांच्या प्रत्येक हाकेला त्यांनी ओ दिली . संकटावर मात करण्याच्या शासकीय प्रयत्नांना जिल्हा परिषदा आणि पंचायत सचिन निश्चयाने साथ दिली . अनेक शेतक - यांना उत्पादनाचे जुने उच्चांक मोडले . नवीन  प्रस्थापित केले . या पुरूषार्थात दुष्काळाचा सुकाळ करण्याची क्षमता आहे . महाराष्ट्रात परिवर्तन घडवून आणण्याची शक्ती आहे . महाराष्ट्रातील प्रत्येक माणसाचे कर्तृत्व पुरुषार्थ जागृत करून आणि स्थानिक नेतृत्वाची आणि कर्तृत्वाची सांगड घातून गरिबी हटविण्याचे महाराष्ट्रात सुरू झालेले नवीन  क्रांतिपर्व यशस्वी करण्यास महाराष्ट्र दिनाच्या मंगल दिनी आपण कटिबद्ध होऊ या.

     

                             शब्दांकन- दिनेश सेवा राठोड 

                 कोहळा तांडा ता.दारव्हा जि.यवतमाळ

        www.profdineshrathod.blogspot.com

                     profdineshrathod@gmail.com

                          Cell- +91-9404372756 

स्रोत - वसंतरावजी नाईक - आवाहन ( Selected Speeches) पारीजात प्रकाशन