World Banjara Day

Mr. D. Rama Naik took the historic initiative to organize "World Roma-Banjara Day" in India.

Compiled by-

 Dr. Dinesh Sewa Rathod

(Author, Maharashtra State)

________________________________________________________________

The Banjara community has made an immensely significant contribution to India's history, culture, and trading traditions. In an era when modern transportation systems did not exist in the country, the Banjara community relying on their sheer hard work and courage strengthened both trade and social life by supplying essential commodities to various parts of the nation. Banjara’s folk traditions, rich cultural heritage and practices, folk traditions and contributions to nation-building remain an important part of India’s heritage which is a source of inspiration for us all.

For the past decade, this day has been celebrated across India both meaningfully and symbolically serving to strengthen unity and brotherhood among the Banjara community spread throughout the country, while also promoting the preservation and development of their rich language, literature, culture, and traditions.

The Banjara community shares deep historical and cultural ties with the Roma community, which is dispersed across various European nations. Since 1990, Roma communities worldwide have observed April 8th as International Roma Day; the objective of this observance is to safeguard their cultural identity, raise awareness regarding the challenges they face, and voice their opposition to discrimination and marginalization. As a symbol of their distinct identity and unity, the Roma community has also adopted its own flag and anthem, which stand as emblems of their collective strength and resilience.

The Roma often regarded as the ancestral roots of the Banjara community share profound historical and cultural connections with the Banjaras of India. The Banjaras constitute one of India's largest indigenous communities, there are about 15 crores of Banjaras in India and they are significant in numbers in 64 countries across the world

Despite this, in India, their socio-economic status today continues to face numerous challenges much like that of the Roma communities settled abroad. Historically, the Banjaras lived a life characterized by self-reliance and dignity; however, under the British rule, they faced severe disruptions due to the enactment of the 'Criminal Tribes Act.' This legislation compelled them to adopt a nomadic lifestyle and deprived them of their traditional occupations and livelihoods, as well as fundamental rights such as access to land, education, healthcare, and social dignity.

Notwithstanding such adverse circumstances, the Banjara community has demonstrated remarkable resilience in preserving its cultural identity.  "World Banjara Day" offers an opportunity to commemorate the struggles and sacrifices of our ancestors and to reaffirm our collective resolve toward the reconstruction and development of the community. It underscores the need for unity, introspection, and proactive efforts to confront contemporary challenges.

Recognizing the deep-rooted ties between the Roma and Banjara communities, Mr. D. Rama Naik (National Executive President of the AIBSS) took the initiative to organize "World Roma Banjara Day" in India for the first time in 2016, following his outreach to the Roma community in Europe. He has participated in international conferences regarding the Banjara community's connection to the Roma people, advocating for their recognition as part of the Indian diaspora,

In search of Roma-Banjara by Mr. D. Rama Naik, there's a wealth of evidence from genetics as well as linguistics that the Roma are originally from northern India. This is probably because their ancestors mixed with Europeans unlike the Gypsies who have remained in India. There are many similarities in appearance, occupation, colour, culture and lifestyle in both groups.

With this curiosity recently Mr. D. Rama Naik travelled four countries; Hungary, Serbia, Bulgeria and Romania in search of our brethren Roma Banjaras, Mostly he travelled Balkans and Transylvania province where the Roma people are more concentrated and  he visited 11 cities in these countries, he came across four languages, four currencies and covered nearly 3000 kms by road. He also visited the European Roma Right Centre at Budapest, Hungary and met Mr, Dzavit Berisa and Mr. Atanas Zhrariev, Advocacy officers on 19th July 2016. He had an hour-long discussion with them. The ERRC is an International public interest law organisation working to combat anti-Romani racism and human rights abuse of Roma through strategic litigation, research and policy development, advocacy and human rights education. This centre has fought more than 500 court cases and it has secured over two million Euro (Rs.15 Crore 20 lakhs) in compensation for Roma individuals for the abuse they have suffered.

On 20th July,  he visited The Romedia Foundation and met the Executive Director Mrs.Katalin Basrony and associates. This Foundation is a Romani non-governmental organisation in Budapest. It works towards contributing to a positive perception of Romani ethnic identity, combating anti-Roma prejudice, and providing alternative information to policy makers through various means. During their  discussion he mentioned about the first Padmasree awardee late Sri Ramsing Banavath who attended the Roma Congress held at London in 1971 and also the role and objectives of AIBSS and Nationa Banjara Professors Organization. (NBPA) He visited the Romanian Parliament on 26th July at Bucharest and found three Roma MPs.1.Voicu Madalin Stefan, 2. Paun Nicolae, 3.Damian Draghici. He tried to contact them but they were away from Bucharest.

Initially, the observance of this "World Banjara Day" began as a simple yet symbolic gesture offering flowers into the country's rivers and seas, and exchanging good wishes among one another. Over time, this day has evolved into a powerful symbol of the unity and collective identity of these communities, transcending national borders.

Moreover, From the visionary perspective of Mr. D. Rama Naik, this initiative led to the formation of the "International Banjara Roma Organization" (IBRO), which further strengthened global cultural ties. Over the years, various programs, seminars, and conferences were organized in states such as Karnataka, Maharashtra, Madhya Pradesh, and Gujarat; the participation of international Roma representatives in these events further reinforced this shared global identity. I have personally attended some of these events with Mr. D. Rama Naik and Dr. Dr. Pandit Chavhan, Nanded

With the passage of time, and with the aim of ensuring broader public acceptance within India, this observance came to be known as "World Banjara Day," while respectfully retaining its connection to the Roma community. Through sustained effort, dedication, and a clear vision, this movement has today emerged as a symbol of unity and cultural pride at the national level. This day aims to highlight the history and cultural contributions of the Banjara community, playing an integral role in India's trading traditions during early times.

Mr. D. Rama Naik’s dream to initiate this day is dedicated to highlighting the significance of the Banjara community in India’s history, culture, and commerce is being realized today. The objective of this day is to promote the historical contributions of the Banjara community and to accord them due recognition.

April 8th is not merely a day of celebration, nor does it serve as a platform for individual ambitions or political agendas. It is a "Day of Resolve" a day to re-establish the shared heritage of the Roma–Banjara community, and a solemn pledge to respectfully preserve this rich legacy for future generations. The Delhi Government is going to organise a grand event on April 8 to mark World Banjara Day to highlight the historical contributions of the Banjara community in trade, culture and social life across the country. The Government of Maharashtra should also take the initiative to celebrate this day to highlight the self-respect of the Banjaras.

WORLD BANJARA DAY !!!

The Banjara community across the country should participate in the celebrations of World Banjara Day with great enthusiasm. Let us honour & celebrate Banjara culture, history & contributions. Also, a day to advocate for rights & inclusion and raise awareness on challenges & issues facing the Banjara community.

JAY SEWALAL

Date 8 April 2026

===OOO===

विश्व बंजारा दिवस

विश्व बंजारा दिवस: श्री. डी. रामा नाईक की भारत में इसे प्रथमतः आयोजन करने की ऐतिहासिक पहल!

- प्राचार्य डॉ. दिनेश सेवा राठोड

(लेखक, महाराष्ट्र राज्य) मो- +91 9404372756

____________________________________________________________________________________

बंजारा समाज ने भारत के इतिहास, संस्कृती और व्यापारिक परंपरा में बहुत बड़ा योगदान दिया है। देश और धर्म के विकास में बंजारा समुदाय की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। एक ऐसे समय में जब देश में आधुनिक परिवहन व्यवस्था नहीं थीं, बंजारा समाज ने अपनी कड़ी मेहनत और हिम्मत के दम पर देश-विदेश के अलग-अलग हिस्सों में ज़रूरी चीज़ें आपूर्ति करके देश के व्यापार और सामाजिक जीवन दोनों को मज़बूत किया है। बंजारों की लोक परंपराएं, समृद्ध  सांस्कृतिक विरासत, रीति-रिवाज को समृद्ध बनाने के साथ उनका योगदान भारत देश की सांस्कृतिक विरासत का एक अहम स्रोत रहा हैं जो हम सभी के लिए यह प्रेरणादायक है। पिछले एक दशक से, "विश्व बंजारा दिवस" दिन पूरे भारत में मतलब और प्रतीकात्मक रूप से मनाया जा रहा है, जो पूरे देश में फैले बंजारा समाज के बीच एकता और भाईचारे को मज़बूत करने के साथ-साथ उनकी समृद्ध  भाषा, साहित्य , संस्कृती, व्यापार की नीती और विकास को भी बढ़ावा देता है।

बंजारा समाज  के रोमा समुदाय  के साथ गहरे ऐतिहासिक और सांस्कृतिक  रिश्ते हैं, जो रोमा समुदाय के लोग अलग-अलग यूरोपियन देशों में फैले हुए हैं। देश ही नहीं, विदेशों में भी बंजारा समुदाय हर जाति और धर्म में विद्यमान है। देश- विदेश में यह बंजारा समाज कई नामों से जाना जाता है। जैसे युरप में जिप्सी, रोमा आदि..1990 से, दुनिया भर में रोमा समुदाय 8 अप्रैल को आंतरराष्ट्रीय रोमा दिवस (इंटरनेशनल रोमा डे) के तौर पर मनाते हैं; इस दिन को मनाने का मकसद यह अपनी सांस्कृतिक  पहचान को बचाना, उनके सामने आने वाली चुनौतियों के बारे में जागरूकता बढ़ाना, भेदभाव और अलग-थलग भाव-भावना के संदर्भ में किए बातों का विरोध करना है। अपनी अलग पहचान और एकता के निशान के तौर पर, रोमा समुदाय ने अपना झंडा और राष्ट्रगान भी अपनाया है, जो उनकी सामूहिक ताकत और हिम्मत का यह एक प्रतीक माना जाता है। हम बंजारा, यद्यपि रोमा समुदाय के पूर्वज हैं, फिर भी इस घटना से काफी हद तक अनभिज्ञ रहे हैं, जबकि यह घटना हमारे संघर्षों से भी गहराई से जुड़ी हुई है।

रोमा समुदाय को अक्सर बंजारा समाज की पुरखों की जड़ें माना जाता है और भारत के बंजारों के साथ उनके गहरे ऐतिहासिक और सांस्कृतिक संबंध हैं। बंजारा भारत के सबसे बड़े आदिवासी समुदायों में से एक हैं। अनुमान लगाया जाता है की, भारत में लगभग 15 करोड़ बंजारे हैं और दुनिया भर के 64 देशों में उनकी संख्या काफी मानी जाती है। इसके बावजूद, भारत में, आज भी उनकी सामाजिक-आर्थिक स्थिति को विदेशों में बसे रोमा समुदायों की तरह ही कई चुनौतियों का सामना करना पड़ रहा है। ऐतिहासिक रूप से, बंजारे आत्मनिर्भरता और सम्मान वाली ज़िंदगी जीते थे, हालाँकि, ब्रिटिश शासन के तहत, उन्हें  'आपराधिक जनजाति अधिनियम'  इस कानून ने उन्हें खानाबदोश जीवन शैली अपनाने पर मजबूर कर दिया गया और उन्हें उनके पारंपरिक कामों-व्यापार और रोजी-रोटी के साथ-साथ ज़मीन, शिक्षा, स्वास्थ्य देखभाल और सामाजिक सम्मान जैसे बुनियादी अधिकारों से भी उन्हें वंचित कर दिया गया। ऐसे मुश्किल हालात के बावजूद, बंजारा समाज ने अपनी सांस्कृतिक पहचान को बनाए रखने में ज़बरदस्त हिम्मत दिखाई है। "वल्ड बंजारा डे" अर्थात विश्व बंजारा दिवस हमारे पूर्वजों के संघर्षों और बलिदानों को याद करने, समुदाय के पुनर्निर्माण और विकास के लिए हमारे सामूहिक इरादे को पक्का करने का मौका देता है। यह आज की चुनौतियों का सामना करने के लिए एकता, आत्मनिरीक्षण और पहले से कोशिशों की ज़रूरत पर ज़ोर देता है।

रोमा और बंजारा समुदायों के बीच गहरे रिश्तों को पहचानते हुए, श्री. डी. रामा नाईक (बेंगलुरु) (AIBSD के नेशनल एग्जीक्यूटिव प्रेसिडेंट) ने यूरोप में रोमा समुदाय तक अपनी पहुंच बनाने के बाद, 2016 में पहली बार उन्होंने भारत में "वर्ल्ड रोमा बंजारा डे" आयोजित करने की पहल की। ​​उन्होंने बंजारा समुदाय के रोमा लोगों से जुड़ाव के बारे में इंटरनेशनल कॉन्फ्रेंस में हिस्सा लिया है और भारतीय समुदाय का हिस्सा माने जाने की वकालत की है। सन 2025 में श्री. डी. रामा नाईक को कन्नड़ भाषा में बंजारा जनजाति के इतिहास, संस्कृति, रीति-रिवाजों, अनुष्ठानों और संघर्ष पर रचित उनकी साहित्यकृती 'महाचलन'- (महान आंदोलन) Proud to be a Banjara के लिए कर्नाटक सरकार द्वारा स्थापित 'साहित्य अकादमी पुरस्कार' से भी सम्मानित किया गया है।

श्री.  डी. रामा नाईक को रोमा-बंजारा की खोज में, आनुवंशिकी और भाषाविज्ञान के संदर्भ में इस बात के बहुत सारे सबूत मिले हैं कि रोमा असल में उत्तरी भारत के हैं। ऐसा शायद इसलिए है क्योंकि उनके पूर्वज यूरोपियन लोगों के साथ मिले थे, जबकि रोमा- जिप्सी भारतसे ही थे। दोनों समुदाय में दिखने, काम, रंग, संस्कृती  और सामाजिक जीवन  में कई समानताएं हैं।उनके रीति-रिवाज़ और तौर-तरीके भारत बंजारा लोगों की सांस्कृतिक विरासत से मिलते-जुलते है। भारत और रोमा समुदाय के बीच के संबंध पारंपरिक भारतीय मूल्य प्रणाली पर आधारित हैं और सदियों पुराने हैं। कई रोमा विद्वानों और इतिहासकारों का, जो अपनी उत्पत्ति पर शोध करने में लगे हैं, मानना ​​है कि उनकी जड़ें भारत में ही हैं। 

इसी जिज्ञासा के साथ हाल ही में श्री. डी. रामा नाईक ने हमारे रोमा बंजारा भाइयों की खोज में चार देशों; जैसे हंगरी, सर्बिया, बुल्गारिया और रोमानिया का दौरा किया। ज़्यादातर उन्होंने बाल्कन और ट्रांसिल्वेनिया प्रांत का दौरा किया जहाँ रोमा लोग ज़्यादा संख्या में हैं और उन्होंने इन देशों के 11 शहरों का दौरा किया, उन्हें चार भाषाएँ, चार करेंसी मिलीं और उन्होंने रास्तों से लगभग 3000 कि. मी. का सफर तय किया। उन्होंने 19 जुलाई 2016 को हंगरी के बुडापेस्ट में यूरोपियन रोमा राइट सेंटर का भी दौरा किया और एडवोकेसी ऑफिसर मिस्टर ज़ावित बेरिसा और मिस्टर अतानास ज़्रारिएव से मुलाकात की। उन्होंने उनके साथ एक घंटे तक बातचीत की।  ERRC एक इंटरनेशनल पब्लिक इंटरेस्ट लॉ ऑर्गनाइज़ेशन है जो स्ट्रेटेजिक लिटिगेशन, रिसर्च और पॉलिसी डेवलपमेंट, एडवोकेसी और ह्यूमन राइट्स एजुकेशन के ज़रिए रोमा लोगों के एंटी-रोमानी रेसिज़्म और ह्यूमन राइट्स के हनन से लड़ने के लिए काम कर रहा है। इस सेंटर ने 500 से ज़्यादा कोर्ट केस लड़े हैं और रोमा लोगों के साथ हुए हनन के लिए दो मिलियन यूरो (रूपये -15 करोड़ 20 लाख) से ज़्यादा का मुआवज़ा दिलाया है। 20 जुलाई को, उन्होंने द रोमेडिया फ़ाउंडेशन का दौरा किया और एग्जीक्यूटिव डायरेक्टर मिसेज़ कैटलिन बसरोनी और उनके साथियों से मिले। यह फ़ाउंडेशन बुडापेस्ट में एक रोमानी नॉन-गवर्नमेंटल ऑर्गनाइज़ेशन है। यह रोमानी एथनिक आइडेंटिटी की पॉज़िटिव सोच में योगदान देने, एंटी-रोमा भेदभाव से लड़ने और पॉलिसी मेकर्स को अलग-अलग तरीकों से दूसरी जानकारी देने की दिशा में काम करता है। अपनी चर्चा के दौरान उन्होंने पहले महाराष्ट्र राज्य के पद्मश्री पुरस्कार विजेता स्वर्गीय श्री. रामसिंह भानावत का ज़िक्र किया,क्योंकि पद्मश्री रामसिंहजी भानवत ने पश्चिमी यूरोपीय संस्कृति और भारत की विविध सांस्कृतिक विरासत के बीच सांस्कृतिक आदान-प्रदान के माध्यम से वैश्विक संस्कृति को समृद्ध बनाने और सांस्कृतिक पहचान को आकार देने में अमूल्य योगदान दिया है। वे 1971 में लंदन में हुई रोमा कांग्रेस में शामिल हुए थे, और साथ ही श्री. डी. रामा नाईकने  AIBSS और  (NBPA) नेशनल बंजारा प्रोफ़ेसर ऑर्गनाइज़ेशन की भूमिका और मकसद के बारे में भी उन्हें बताया। उन्होंने 26 जुलाई, 2016 को बुखारेस्ट में रोमानियाई पार्लियामेंट का दौरा किया और वे तीन रोमा MPs से भी मिले। 1. वोइकू मैडलिन स्टीफन, 2. पॉन निकोले, 3. डेमियन ड्राघिसी। इ.

शुरू में, इस "विश्व बंजारा दिवस" को मनाने की शुरुआत देश की नदियों और समुद्रों में फूल चढ़ाने और एक-दूसरे के बीच शुभकामनाओं का लेन-देन करने के एक साधारण लेकिन प्रतीकात्मक इशारे के तौर पर हुई थी। समय के साथ, यह दिन इन समुदायों की एकता और सामूहिक पहचान का एक शक्तिशाली प्रतीक बन गया है, जो देश की सीमाओं को पार करता है। इसके अलावा, श्री. डी. रामा नाईक के दूरदर्शी नज़रिए से, इस पहल से "इंटरनेशनल बंजारा रोमा ऑर्गनाइज़ेशन" (IBRO) बना, जिसने बंजारा और रोमा के वैश्विक सांस्कृतिक रिश्तों को और मज़बूत किया। पिछले कुछ सालों में, श्री. डी. रामा नाईकने कर्नाटक, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश और गुजरात जैसे राज्यों में कई प्रोग्राम, सेमिनार और कॉन्फ्रेंस आयोजित किए  है; इन इवेंट्स में इंटरनेशनल रोमा प्रतिनिधियों की भागीदारी ने इस साझा ग्लोबल पहचान को उन्होंने और मज़बूत किया है।

6वां नेशनल बंजारा प्रोफेसर्स असोशिऐशन  और 'रोमा-बंजारा' पर पहला अंतर्राष्ट्रीय सेमिनार 7 अक्टूबर, 2017 को इंदौर, मध्य प्रदेश में आयोजित किया गया था। सबसे महत्वपूर्ण बात यह है कि विश्व रोमा संगठन के अध्यक्ष श्री. जोवेन डैमजोनोविक, महासचिव श्री. बजराम हलीती, सर्बिया की श्रीमती. तिजाना टोडोरोविक और क्रोएशिया की श्रीमती. अंका डलिपॉव्स्की इस ऐतिहासिक कार्यक्रम का हिस्सा थे। चूँकि मैं खुद 'नेशनल बंजारा प्रोफेसर्स असोशिऐशन' का महाराष्ट्र राज्य अध्यक्ष होने के नाते, मुझे व्यक्तिगत रूप से इंदोर के इस ऐतिहासिक कार्यक्रम में और 'विश्व बंजारा दिवस' के कुछ समारोहमें श्री डी. रामा नाइक और डॉ. पंडित चव्हाण (नांदेड़) के साथ शामिल होने का सौभाग्य प्राप्त हुआ।

 

समय के साथ और भारत में लोगों में इसे ज़्यादा से ज़्यादा पहचान दिलाने के मकसद से, इस दिन को "विश्व बंजारा दिवस" के नाम से जाना जाने लगा, जबकि रोमा समुदाय से इसका सबंध सम्मान के साथ बना रहा। लगातार कोशिश, लगन और एक साफ़ नज़रिए से, यह आंदोलन आज राष्ट्रीय स्तर पर एकता और यह सांस्कृतिक गौरव का प्रतीक बन गया है। इस दिन का मकसद बंजारा समुदाय के इतिहास और सांस्कृतिक  योगदान को दिखाना है, जिन्होंने शुरुआती समय में भारत की व्यापारिक परंपराओं में एक अहम भूमिका निभाई थी। श्री. डी. रामा नाईक का इस दिन को शुरू करने का सपना, जो भारत के इतिहास, संस्कृती  और व्यापार  में बंजारा समुदाय  की अहमियत को दिखाने के लिए था, जबकि आज यह पूरा हो रहा है। इस दिन का मकसद बंजारा समाज के ऐतिहासिक योगदान को बढ़ावा देना और उन्हें सही पहचान देना है। बंजारा समुदाय ने पूरे इतिहास में अनेक कठिनाइयों का सामना किया है; फिर भी, उनका आत्म-सम्मान, कड़ी मेहनत और दृढ़ता उन्हें सदैव उच्च सम्मान दिलाते रहे हैं। 'विश्व बंजारा दिवस' उनके संघर्ष और विजय के प्रति सम्मान का प्रतीक है।

8 अप्रैल सिर्फ़ जश्न का दिन नहीं है, न ही यह किसी की अपनी इच्छाओं या राजकीय  एजेंडा के लिए कोई प्लैटफ़ॉर्म है। यह "संकल्प का दिन" है, रोमा-बंजारा समुदाय की साझी विरासत को फिर से बनाने का दिन, और आने वाली पीढ़ियों के लिए इस समृद्ध विरासत को सम्मान के साथ बचाकर रखने का पक्का वादा समझा जाता है। भारत में, इंडियन काउंसिल फॉर कल्चरल रिलेशंस और इंडियन काउंसिल फॉर इंटरनेशनल को-ऑपरेशन भी हर साल नई दिल्ली में रोमा डे का आयोजन किया जाता हैं। इस साल-2026 में दिल्ली सरकार 8 अप्रैल को वर्ल्ड बंजारा डे के मौके पर एक बड़ा इवेंट करने जा रही है ताकि देश भर में व्यापार, संस्कृति और सामाजिक जीवन में बंजारा समुदाय के ऐतिहासिक योगदान को दिखाया जा सके। महाराष्ट्र सरकार और अन्य राज्य सरकार को भी बंजारों के आत्म-सम्मान को दिखाने के लिए इस विश्व बंजारा दिवस को मनाने की पहल करनी चाहिए।

इस 'विश्व बंजारा दिवस' का उद्देश्य हमारे सदियों पुराने विश्व-दृष्टिकोण 'वसुधैव कुटुंबकम' के अनुरूप है, जिसका अर्थ है कि पूरा विश्व एक परिवार है। भारत केवल भौतिक लक्ष्यों का पीछा करने वाला एक व्यापारिक राष्ट्र नहीं है, बल्कि यहां के बंजारा समाजकी मूल्यों और दूरदृष्टि पर आधारित एक ऐसी उनकी सभ्यतापुर्ण सांस्कृतिक  विरासत है जो सद्भाव को बढ़ावा देती है। भारतीय मूल के लोगों और उनके कल्याण के प्रति हमारे मन में स्वाभाविक अपनापन और सरोकार रहना स्वाभाविक है।

देश भर के बंजारा समाज को विश्व बंजारा दिवस के जश्न में बड़े जोश के साथ हिस्सा लेना चाहिए। आइए हम बंजारा संस्कृति, इतिहास और योगदान का सम्मान करें और जश्न मनाएं। साथ ही, यह अधिकारों और समावेश की वकालत करने और बंजारा समुदाय के सामने आने वाली चुनौतियों और मुद्दों के बारे में जागरूकता बढ़ाने का भी यह दिन है। आप सभी को विश्व बंजारा दिवस की शुभकामनाओं के साथ... 

जय सेवालाल – जय बंजारा….!!!

Banjara language 8th schedule

*The Forgotten Nomads:* Why the Banjara Language Deserves a Place in India's 8th Schedule?

This is my first article on the Banjara community, and I write it with a heavy heart to share my views on how our society has been rendered negligible, ignored, and stripped of our efforts by governments from the very beginning. As a proud Banjara, I've watched our rich culture, customs, and language—spoken by over 16 crore people across India—pushed to the margins, despite our immense historical legacy as resilient traders, warriors, and cultural custodians.

The 8th Schedule of the Indian Constitution recognizes 22 languages, granting them official status and vital support. Originally listing just 14 languages when adopted on January 26, 1950, it has expanded through amendments to include Assamese, Bengali, Bodo, Dogri, Gujarati, Hindi, Kannada, Kashmiri, Konkani, Maithili, Malayalam, Manipuri, Marathi, Nepali, Odia, Punjabi, Sanskrit, Santhali, Sindhi, Tamil, Telugu, and Urdu. Remarkably, languages like Dogri and Bodo, spoken by only 40-50 lakh people, secured this honor. Yet, Gor Boli—the vibrant language of the Banjaras—remains excluded, despite our massive population and distinct heritage. This is a glaring injustice by both central and state governments.

Official recognition would unlock immense benefits: state funding for development, usage in administration, education, and politics, including public employment exams. Imagine Banjara children accessing mother-tongue education or our elders participating in governance without linguistic barriers. Instead, we're sidelined, our efforts looted while smaller communities thrive.

Why has this happened? 

Two major reasons stand out.

First, the Banjara community is fragmented by names across states, leading governments to mistakenly treat us as separate groups. In censuses and policies, this dilutes our numbers and visibility. Our synonyms include:

Gor/Gour (meaning "own people")

Gor Banjara

Lambadi/Lambada (common in Andhra Pradesh/Deccan)

Lambani/Lamani (Karnataka)

Labana/Laban (salt traders)

Vanjari/Wanjari (Maharashtra)

Banjari

Brinjari

Sugali (Andhra Pradesh)

Baladiya (from "balad," meaning oxen)

Gawaria/Gawar (Rajasthan/Haryana)

Nayak

Gour Rajput

Rajput Banjara

Ladaniya

Badi

Shingadya

These 17 identities represent one community, yet officials assume otherwise, ignoring us everywhere—from welfare schemes to reservations.

Second, Gor Boli lacks a standard script. As an oral language, it's often transcribed in local scripts like Telugu, Kannada, or Devanagari. Official recognition typically demands a written form, a hurdle we're overcoming. Scholars from various states are developing a dedicated Banjara script, and we eagerly await a positive government response.

The Banjaras' history—from ancient caravan traders linking India's heartlands to Mughal allies and freedom fighters—demands justice. Central and state governments must unite these identities, support our script, and add Gor Boli to the 8th Schedule. Our 16 crore voices can no longer be silenced. It's time to recognize us—not as fragments, but as a vital thread in India's diverse tapestry.

With regards 

Eslavath Mohan Naik 

National Education Society for Tribal Students (NESTS)

जानजो छानजो पचच मानजो- फुलसिंग जाधव

*"जाणजो छाणजो पछच मानजो" बाबत गबरूसिंग राठोड यांचा कबुलनामा आणि अनुत्तरीत प्रश्न*

 -फुलसिंग जाधव, सामाजिक कार्यकर्ता

---------------------------

    दिनांक ८/३/२०२६ रोजी "छत्रपती संभाजीनगर येथील सध्या गाजत असलेल्या "जाणजो छाणजो पछच मानजो" प्रकरणावरील लेख तालिबानी प्रवृतीचा राजपालसिंग राठोड स्वतःच्या बापाची पण धिंड काढणार का ?" या शीर्षकाखाली मी "जाणजो छाणजो पछच मानजो" या संदर्भात सविस्तरपणे वस्तुस्थिती मांडली होती. प्रारंभी मी मांडलेली वस्तुस्थिती समाजाच्या पचनी फारशी पडली नाही. पण जेंव्हा बुद्धिजीवी वर्गाने या विषयावर खल करायला सुरुवात केली तेंव्हा त्यांनाही पटु लागले की हे विचार संत श्री सेवालाल महाराज यांचे नसून दुसऱ्यांचे विचार समाजात पेरणाऱ्यांचे मोठे षडयंत्र आहे. आता तर गबरूसिंग राठोड यांनी कबुलनामाच देऊन टाकलेला आहे. पाहू यात कबुलनामा काय आहे तो...!

    *काय आहे कबुलनामा?*

  समाजात होणारी नाचक्की पचवणे अवघड झाल्याकारणाने दिनांक १९/३/२०२६ रोजी गबरूसिंग राठोड यांनी एका पोस्टद्वारे त्यांनी समाजाची केलेली दिशाभूल आपली चमडी वाचवत सांगून टाकलेले आहे.

     दिनांक १९/३/२०२६ रोजीच्या आपल्या पोस्टमध्ये गबरूसिंग राठोड लिहितात- *"मी व माझे पुर्वज हे जन्मापासूनच बुद्ध असून हिंदुत्वाविरुद्ध जनजागृती करणे हे आमचे परमकर्तव्य आम्ही मानतो. ‘जाणजो छाणजो पछज मानजो’ हे बोधवचन मुलत: बुद्धांचे आहे, हे मी पुस्तकातच स्पष्ट केले आहे. तेव्हा या बुद्ध व बोधवचनाबाबत वैचारिक वाद निर्माण करणे मूर्खपणाचे लक्षण आहे."*

   एकीकडे गबरूसिंग राठोड महाशय ‘जाणजो छाणजो पछज मानजो’ हे बोधवचन मुलत: बुद्धांचे आहे, हे मी पुस्तकातच स्पष्ट केले आहे असे म्हणतात, तर दुसरीकडे ते त्यांच्या

"क्रांतीकारी संत, संत सेवालाल महाराज" या पुस्तिकेच्या पृष्ठ क्रमांक १६ वर लिहिलेले आहे की, "संत सेवालाल महाराजांनी 'जाणजो, छाणजो अन पछज मानजो' अर्थात कोणत्याही बाबतीत सत्याचा शोध घेऊन नंतरच त्याचा स्वीकार करीत जा, असी शिकवण दिली आहे."

   सदरील प्रकरण अंगलट येत असल्याचे पाहून लगेच त्यांनी पलटी मारुन 'जाणजो, छाणजो अन पछज मानजो' हे बोधवचन मुलत: बुद्धांचे आहे असे मान्य केले आहे.

   या विद्वान तथाकथित परिवर्तनवादीचा गुंड मुलगा राजपालसिंग राठोड काय म्हणतो ते पहा- "गोर विचारवंत व सेवालाल बापूंच्या निष्ठावंतांनी विकृत बुद्धिवंताचा निषेध करावा. 'जाणजो छानजो अन पछज मानजो' हे *गोर बोलीतले बोधवचन शंभर टक्के सेवालाल बापूचेच आहे.* जर सेवालाल बापूचे हे वचन नाही असे कोणाचे म्हणणे असेल तर दुसरे कोणाचे हे वचन आहे हे आक्षेप घेणाऱ्यांनी सिद्ध करावे."

  आम्ही सिद्ध करण्यापूर्वीच त्याच्या भेसळकिंग बापाने सिद्ध करुन टाकले आहे की, हे वचन संत श्री सेवालाल महाराज यांचे नसून भगवान बुद्धांचे आहेत !

   गेली पंधरा वर्ष मी 

"जाणजो छाणजो पछच मानजो किंवा केनी भजो मत पूजो मत किंवा भजने पूजनेम वेळ मत घालो किंवा तमारे जीवणेम तमच दिवो लगा सकोछो." असे अनेक वचन संत श्री सेवालाल महाराज यांचे नसून आपल्या समाजातील बुद्ध धर्मीयांनी पेरलेले आहेत. हे मी सतत सांगत होतो, पण समाज विश्वास ठेवायला तयार नव्हता. आता तरी सत्य उजागर झाल्यानंतर छुपा अजेंडा राबविणाऱ्यांना समाजाने त्यांना ओळखावे ! 

   भ्रमिष्ट गबरूसिंग राठोड त्यांच्या पोस्ट मध्ये पुढे लिहितात की- " मी *जन्मापासून माझ्या पूर्वजांच्या मुळ धम्मतत्वाशी एकनिष्ठ आहे. जन्मापासून तथागताचा धम्म जीवनप्रवास हा माझा प्रवास आहे. मला दीक्षा घेण्याची गरज नाही. शाळेतील लेखामुळे मी हिंदू म्हणून ओळखला जात असलो तरी मी पाखंडी हिंदू कर्मकांडांत स्वत: होवून कधीच घुसलो नाही.* मी बालपणापासून धम्मजीवन जगत आहे. दीक्षा घेण्याची गरज त्यांना असते जे धर्मांतर करतात. मी लहानपणापासून हिंदू जीवन न जगता धम्मजीवन जगत असल्यामुळे *मी 24 कॅरेट सोन्याप्रमाणे 100% बुद्धतत्वीयच आहे."*

   या देशाचे संविधान प्रत्येकाला धर्म स्वातंत्र्य देते. तुम्ही बुद्ध धम्म स्विकारलात याला माझा आक्षेप नाही. आक्षेप आहे तो तुमच्या नियतीवर. म्हणून तुम्हाला माझे कांही प्रश्न आहेत- (एक) जर तुम्ही बुद्धिस्ट आहात तर, आजवर ही गोष्ट समाजापासून लपवून का ठेवली ? 

 (दोन) जर तुम्हाला धर्म निवडण्याचा अधिकार असेल तर मग आमच्या पूर्वजांनी जो धर्म निवडला त्याला तुमचा आक्षेप का ? का तुम्ही आम्हाला नाव ठेवता?

   *आम्ही आमच्या संतांचे आणि पूर्वजांचे अनुसरण केले.  तुमच्या पोटात पोटसुळ उठण्याचे कारण काय ?*

   दूरदृष्टी असलेले आमचे संत स्वामी हाथीराम महाराज, संत श्री सेवालाल महाराज, संत श्री ईश्वरसिंगजी बापूजी, संत श्री महादेव (दगाजी) चैतन्य बापूजी, संत श्री रामराव बापूजी, संत श्री लक्ष्मण चैतन्य बापूजी यांनी आणि आमच्या पूर्वजांनी जीवन जगण्याची "हिंदू जीवन पद्धती" स्विकारली. त्याचेच आम्ही अनुसरण केले आहे. जर तुम्हाला धर्म निवडण्याचे स्वातंत्र्य आहे, तर मग आम्हाला तो नाही असे तुम्ही का मानता? आमच्या संतांनी आणि आमच्या पूर्वजांनी  निवडलेल्या हिंदू धर्मामुळे आम्ही मनुवादी,  मनुवादीची औलाद, मनुवादीचे बैल कसे काय ठरु शकतो? आज या देशातील ऐंसी टक्के जनता हिंदू आहे. ते सारे मनुवादी आहेत का?   

 *भ्रमिष्ट भ्याडांनो, मनुवादीचे हाडुक अजून किती दिवस चघळणार आहात* ? जग AI च्या युगात आहे. मनुवादीचे हाडुक चघळून चघळून तुमचे जबडे रक्तबंबाळ झालेले आहे.आता तरी टाका ते खाली.

     *हिंदू गोर बंजारा समुहात तुमची लुडबुड कशासाठी?*

     जेंव्हा तुम्ही होय "आम्ही बौद्ध धम्मीय आहोत" असे छाती ठोकुन सांगता, तेंव्हा तुमचे कार्यक्षेत्र बौद्ध धम्मीय समाज आहे. हिंदू गोर बंजारा हे कार्यक्षेत्र तुमचे कसे होऊ शकते? ज्याअर्थी तुम्ही बौद्ध धम्म निवडला आहे; त्याअर्थी त्या धर्मात तुम्ही काम करायला पाहिजे. इकडे तोंड घालण्याची तुमची गरज काय आहे ? तुमचे कांहीही घेणेदेणे नसतांना तुम्ही लक्षचंडी यज्ञाच्यावेळी तोंड घातलात, गोद्री येथे आयोजित हिंदू गोर बंजारा कुंभात तुम्ही तोंड घातलात. तुमचा धर्म वेगळा आहे. 

आमचा धर्म वेगळा आहे. आम्ही बिघडू अथवा सुधरु. त्याची चिंता तुम्ही कशाला करता? तुम्ही तुमचे बघा ना. कशाला हिंदू गोर बंजारा समुहात घुसुन घाण करताय ? इकडे डोकावण्याचा तुमचा कांहीही संबंध नाही. यापुढे हिंदू गोर बंजारा समुहात तुम्ही बंजारा बुद्ध धम्मीय लोकांनी घाण केलात तर याद राखा. यापुढे तुम्हाला सोडले जाणार नाही. विषय धर्माचा आहे म्हणून हा तुम्हाला स्पष्ट निर्वाणीचा इशारा आहे. आजवर तुम्ही समाजाला भ्रमित करण्याचे उद्योग भरपूर केलेला आहात. यापुढे ते खपवून घेतले जाणार नाहीत. 

*मनुवाद्याचे तुम्ही काय वाकडे करुन घेतले ?*

    भ्रमिष्ट गबरूसिंग राठोड महाशय त्यांच्या पोस्टमध्ये पुढे असे लिहितात की, "या बोधवचनाबाबत माझ्यावर चिखलफेक करतांना शाम मुडे, प्रकाश राठोड, दिगंबर राठोड यांच्यापर्यंत चिखलफेक करणे हे महामूर्खपणाचे लक्षण आहे यात शंका नाही. असा मूर्खपणा मनुवादी अवलादच करु शकते. माझ्या एकूण 35 पुस्तकात मी सर्वत्र मनुवादावर हल्ला केला आहे. शाम मुडे, प्रकाश राठोड व दिगंबर राठोड यांनी सुद्धा मनुवादावर सतत प्रहार केला आहे, करीत आहे व हेच या मनुवादी औलादीला पचत नसल्यामुळे आम्हा चौघांवर चिखलफेक केली आहे." 

  आता यांनी आमची औलादच काढलेली आहे. म्हणून यांना झोपडपट्टीची औलाद म्हणायचे का ? 

   या नादान अज्ञानी चांडाळ चौकडीला माझा साधा आणि सरळ प्रश्न आहे. " तुम्ही तुमच्या आयुष्याची चाळीस ते पंचेचाळीस वर्ष पुरोगामी, परिवर्तनवादीचे झुल पांघरुन मनुवाद्याना/ ब्राह्मणाना, हिंदू धर्माला शिवीगाळ करण्यात घालवलात. कधी याचा विचार केलात का, आम्ही चाळीस ते पंचेचाळीस वर्षांपासून मनुवाद्याना/ब्राह्मणांना, हिंदू धर्माला जेवढ्या खालच्या पातळीवर जाऊन लिहिता येईल तेवढ्या पातळीवर जाऊन लिहित आहोत, त्यांच्या विरोधात नको नको ते घाणेरडे शब्द प्रयोग करुन मोठमोठी भाषणं ठोकत आहोत; त्यांना आम्ही शत्रु मानून त्यांच्या विरोधात समाजात घृणा, तिरस्कार, द्वेष पेरत आहोत, त्यामुळे या मनुवादी/ब्रह्माण किंवा हिंदू धर्म किती रसातळाला गेला ? त्यांच्या प्रगतीचा ग्राफ खाली गेला की वाढला ? जर तुमच्या लिखाणामुळे, विषारी भाषाणांमुळे त्यांची अधोगती न होता प्रगती झाली असेल, त्यांच्या उन्नतीचा आलेख वर वर चढत गेला असेत तर काय उपयोग झाला तुमच्या विखारी लिखाणाचा, विषारी भाषणांचा ? आणि तुमच्या जगण्याचा ?    

    तुम्ही मनुवादाला आणि ब्राह्मणांना शक्ती, बळ देण्याचे काम केले आहे असे म्हणणे गैर होणार नाही. मग खरे मनुवादी तुम्ही की आम्ही ? 

    तुम्ही जेवढी मदत मनुवाद्याला केली आहे, तेवढी कोणीही केली नसेल. हे कसे ? ते समजून घेऊ या.

   महाराष्ट्रातील एक नामवंत विचारवंत प्राचार्य नरहर कुरुंदकर म्हणायचे, आज ब्राह्मण समाज प्रगतीच्या ज्या उंचीवर आहे; त्याचे सर्व श्रेय आम्ही आमच्यावर टीका करणाऱ्यांना, आमच्या समाजाबद्दल पातळी सोडून लिहिणाऱ्यांना जाते. कांही जण यापुढे जाऊन म्हणतात की, आम्हाला शिवी देणाऱ्यांना आम्ही मार्गदर्शक मानले आणि झोपेत असलेला आमचा समाज खडबडून जागा झाला. प्रगतीची नवनवीन संधी आम्ही शोधल्या आणि आज नेत्रदीपक यशाच्या शिखरावर आम्ही आहोत. ज्या लोकांकडून अतिशय खालच्या पातळीवरील शिवी आम्हाला देण्यात येते ती प्रत्येक शिवी आमचा स्वाभिमान, आमचा आत्मसन्मान जागा करते. आणि आम्ही नवीन ऊर्जा घेऊन न थांबता पुढे चालतो. या देशात आम्हाला शिवी देणारे नसते तर आमचा समाज खुप रसातळाला गेला असता.

   गोबर बुद्धिनो, तुम्ही ज्यांना शिवीगाळ करण्यात तुमचे अनमोल आयुष्य चंदनासारखे झिजवले. ते किती तरी पुढे निघून गेले आहेत. आणि तुम्ही मानसिकदृष्ट्या विकृत होऊन, आहे तेथेच आहात. मी ब्राह्मणाची बाजू घेत नसून आपण आपली शक्ती आणि वेळ कुठे खर्च करायला पाहिजे; जेणे करुन समाजाचे भले होईल हा मुद्दा मी येथे अधोरेखित करीत आहे.

   कशाला समाजाची शक्ती नको तेथे खर्च करण्यात घालवताय ! एखाद्या समाजाला, धर्माला शिवीगाळ करण्यात किंमती वेळ वाया घालण्यापेक्षा कांही विधायक काम करण्यात घातले तर वाईट काय आहे?

    आणि विशेष म्हणजे तुम्ही ज्या लोकांच्या नादी लागून तुमचे अनमोल आयुष्य वाया घालवताय; त्या समाजाला संविधानाचे मजबूत कवच आहे. तुम्हाला काय आहे ? बाबाजीका ठल्लु ! तुम्ही अनेकदा असे बरगळता की, घटनाकारांनी दिल्लीच्या एका तांड्यावर बसून घटना लिहिली आहे. कधी नव्हे तर नेहमीच तुम्ही असेही बरगळता की या देशाचे संविधान संत सेवालाल महाराज यांच्या विचारांवर लिहिले गेले आहे. गोबर बुद्धिनो, मला एक सांगा, संविधान तांड्यावर बसून लिहिले गेले असेल, संत श्री सेवालाल महाराज यांच्या विचारांवर संविधान लिहिले गेले असेल, तर मग संविधानकर्त्याला आमचा तांडा आणि तांड्यातील माणूस का दिसला नाही ? का आम्हाला संवैधानिक कवच मिळाले नाही ? याला जबाबदार मनुवादी की संविधान निर्माते? १८७१ च्या जन्मजात गुन्हेगार ठरवणाऱ्या जुलमी कायद्यातून मुक्त व्हायला आम्हाला स्वातंत्र्यानंतर पांच वर्षांहुन अधिक काळ का लागला? याला जबाबदार कोण ? मनुवादी की संविधान निर्माते?

   आम्हाला SC/ST सारखे मजबूत संवैधानिक कवच संविधान निर्मार्त्यांनी दिले असते तर, आज आम्हाला सामाजिक न्याय हक्कासाठी ५५-५५ मोर्चे काढावे लागले असते का ? मनुवादी-मनुवादी म्हणून किती दिवस समाजाला तुम्ही मूर्ख बनवणार आहात? कधी उघडणार आहात तुमची झापडं ?

 *तुम्ही बुद्ध मार्गी नसून बुद्धि गंजवणारे मार्गी आहात*

     तुम्ही म्हणता आम्ही बुद्ध मार्ग निवडलेला आहे. तुमचा हा निर्णय चांगला निर्णय आहे. अभिनंदन. पण बुद्ध मार्गाचे कांही नियम आहेत हे तुम्हाला माहितच असेल. जसे की, नियमित विपश्यना करणे, पंचशीलाचे पालन करणे, चार आर्य सत्य, अष्ठांगिक मार्ग समजून घेऊन तशी उपासना करणे. आणि स्वतःला सिद्ध करुन समाजासमोर एक आदर्श निर्माण करणे. हा मुळ उद्देश बुद्ध तत्वज्ञानाचे आहे. तुम्ही लोक वरवर चार गोष्टी वाचून बुद्ध मार्ग म्हणजे- "समाजासमाजात तेढ निर्माण करणे, इतर जाती धर्माला शिवीगाळ करणे, दुसऱ्या जाती धर्माबद्दल समाजात  तिरस्कार, घृणा, द्वेषभावना पेरणे म्हणजेच बुद्ध मार्ग आहे, हे तुमच्या आचरणावरुन, लिखणावरुन आणि भाषाणांवरुन दिसते." तुमच्यासारख्या विषारी लोकांनी एक नाही हजारो जन्म जरी घेतले तरीही तुम्हाला बुद्ध तत्वज्ञान समजणार नाही. फारफार तुम्ही पोपट होऊ शकता. आज तुम्ही पोपटाचेच काम करताय.

    भगवान बुद्ध आणि डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव घेऊन समाजात घृणा, तिरस्कार, द्वेष पेरणाऱ्यांनी आम्ही बुद्ध विचाराने जगतो म्हणणे म्हणजे, महाराष्ट्रातील हास्य जत्रेतील विनोदच म्हणावे लागेल.

    भगवान बुद्ध आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी कधीही हिंदू धर्म किंवा ब्राह्मणाबद्दल अपशब्द काढलेले नाहीत. त्यांनी त्यांच्या सान्निध्यातील लोकांचे प्रबोधन केले. त्यांनी धर्माला किंवा जातीला शिवीगाळ केलेली नाही. तुम्ही भ्रमिष्ट लोक या महापुरुषांच्या विचारांच्या विरुद्ध वागुन समाजाच्या डोक्यात घृणा, तिरस्कार, द्वेषाचे विष सतत पेरुन समाजाला चुकीच्या दिशेने नेण्याचे पाप करीत आहात.

   मनुष्य जन्म चांगले कर्म करण्यासाठी मिळतो. 

    परम गुरु गबरूसिंग राठोड हे स्वतःच्या मुलाला सुधारु शकलेले नाहीत, ते समाजाला काय सुधारणार आहेत? 

   गबरूसिंग राठोड त्यांच्या पोस्ट मध्ये असे म्हणतात की, धम्म हा पूर्णत: निर्दोष, कल्याणकारी, मानवतावादी, समतावादी आहे. तर मग तुमच्या भाषेतील अमानवीय, विषमतावादी हिंदुधर्माच्या पद्धतीने मुलांमुलीचे लग्न का केले बरे? कारण तिकडे कोणीही विचारत नसावेत !

  *चिखलफेक कोणी केली ?*

     परम् वंदनीय, परम्  पूजनीय गबरूसिंग राठोड म्हणतात की आमच्यावर चिखलफेक केली. यामुळे ते मगरीचे अश्रु ढाळत आहेत. गरज नसतांना माझ्या व डॉ. अशोक पवारविरुद्ध अतिशय खालच्या पातळीवर लिहायला, बोलायला सुरुवात त्यांचा कुपत्र गुंड राजपालसिंग यांने केली. हेच आहेत का तुमचे संस्कार ? गबरूसिंग राठोड यांना आता का झोंबत आहे?

तुम्हाला सामाजिक प्रतिष्ठा आहे, मग आम्हाला नाही का?

 त्यांचा गुंड मुलगा कोणत्याही गोष्टीची शहानिशा न करता, जी गरळ ओकत होता ती अशी होती- "या दोघांची धिंड काढा, तोंडाला काळे फासा, त्यांना समाजात फिरू देऊ नका, या दोघांना कोणत्याही कार्यक्रमाला बोलावू नका. अशी चितावणीखोर भाषा वापरुन समाजात सातत्याने आमची अप्रतिष्ठा करायची मोहिम तो वेगवेगळ्या मंचावरुन राबवित होता. आणि लोकांमध्ये आमच्याबद्दल गैरसमज पसरवत होता तेंव्हा हे गबरूसिंग राठोड कुठे गोबर खात बसले होते? का ते मुग गिळून का बसले होते?"  चिखलफेक करणारा स्वतःच्या घरात असतांना आम्हाला दोष देऊन काय साध्य करायचे आहे?

 *गबरूसिंग राठोड यांनी मौन पाळले नसते मनं कलुषित झाली नसती*

 जो वाद निर्माण झाला होता, त्या वादाचे मुळ गबरूसिंग राठोड असतांना त्यांनी दीड महिन्यानंतर "जाणजो छाणजो आन पछच मानजो" हे वचन संत श्री सेवालाल महाराज यांचे नसून तथागत बुद्ध यांचे असल्याचे कबुल केले.  हाच खुलासा त्यांनी सुरुवातीलाच केला असता तर अकारण मनं कलुषित झाली नसती. आणि हा वादही एवढ्या टोकाला गेला नसता.   

   मला वाटते पिता पुत्राने असे ठरवले असावे की, धटिंगपणा करुन आमचा आवाज बंद करायचे ठरवले असावे. पण त्यांनी घेतलेल्या भूमिकेमुळे त्यांची एवढी छी थूं होईल याची कल्पना त्यांनी केली नसावी. शेवटी रडत पडत आपली उरली सुरली इभ्रत वाचवण्यासाठी का असेना सत्य उगाळून मोकळे झाले आहेत. सुरुवातीला शहाणपण सुचले असते तर पिता पुत्राची समाजात एवढी नाचक्की झाली नसती. आणि हा वाद चिघळला नसता. यालाच म्हणतात 'विनाशकाले विपरित बुद्धि.'. तरीही 'जो हुवा अच्छा हुवा ।'

*अनुत्तरीत प्रश्न*

 मी बुद्ध धर्मीय आहे.   'जाणजो छाणजो आन पछच मानजो'  हे विचार बुद्ध भगवान यांचे असल्याचा कबुलनामा बुद्ध धर्मीय गबरूसिंग राठोड यांनी लेखी स्वरुपात समाज माध्यमातून दिलेला आहे. तरीही कांही प्रश्न अनुत्तरीत आहेत. 

ते प्रश्न पुढील प्रमाणे आहेत-

(१) 'जाणजो छाणजो' या मुद्यावरुन कोणताही सारासार विचार न करता, त्याची पूर्ण माहिती न घेता डॉ. अशोक पवार यांची सार्वजनिक कार्यक्रमात बेइज्जती करुन पुन्हा त्यांच्या विरोधात सोळा जणांनी पोलीस ठाण्यात तक्रार दिली आहे. त्या तक्रारदारांविरुद्ध  कोणती भूमिका घ्यायला हवी?

(२) राजपालसिंग राठोड याचा बाप सर्व पापाचा धनी असतांना यांने पातळी सोडून अतिशय खालच्या स्तरावर जाऊन अतिशय गलिच्छ भाषेत  आमच्यावर केलेल्या टीकेचे व्हिडिओ उपलब्ध आहेत. त्याच्याविरोधात कायदेशीर कार्यवाही करण्यात यावी का?

(३) गबरूसिंग राठोड हे बुद्ध धर्मीय असतांना त्यांनी विज्ञानवादाच्या नावाखाली संत श्री सेवालाल महाराज यांच्या मुळ विचारांना बगल देऊन बुद्ध साहित्यातील विचार उचलून ते संत श्री सेवालाल महाराज यांचे विचार म्हणून समाजात पेरुन समाजाची दिशाभूल केलेली आहे. त्याबाबत समाजाने त्यांच्याविरुद्ध कोणती भूमिका घ्यावी ?

(४) नंगारा भवनमध्ये भगवान बुद्ध यांची बसवलेली मूर्ती आणि यांच्या विचारांचे आपल्या भाषेत भाषांतर करुन सदरील विचार हे संत श्री सेवालाल महाराज यांचे असल्याचे भासवून लावलेल्या पाट्यांबाबत कोणता निर्णय घ्यायला पाहिजे?

(भारतात मुस्लिम बंजारा, ख्रिश्चन बंजारा, शिख बंजारा, हिंदू बंजारा आहेत. प्रत्येक धर्मीयांनी ते ज्यांना मानतात त्यांची मूर्ती बसवण्याचा आग्रह उद्या धरला तर गुंतागुंत वाढेल. म्हणून समाजात तणाव वाढणार नाही असा निर्णय घेणे आवश्यक आहे की नाही? )

(५) गबरूसिंग राठोड, दिगंबर राठोड, डॉ. प्रकाश राठोड, डॉ. श्याम मुडे आणि इतर तत्सम मंडळी बुद्ध धर्मीय असतांना त्यांची हिंदू गोर बंजारा समुहात सतत होणारी ढवळाढवळ रोखण्यासाठी कोणती उपाययोजना करावी?

(६) खऱ्या युवकांना डावलून पन्नाशी ओलांडलेल्या राजपालसिंग राठोड यांना ऑल इंडिया बंजारा सेवा संघाचे राष्ट्रीय युवा अध्यक्ष बनवलेले आहे. याबाबत राष्ट्रीय अध्यक्ष मा. डॉ. टी.सी. राठोड यांच्याकडे सुरुवातीलाच आक्षेप नोंदवूनही आजपर्यंत त्यांना त्या पदावरुन दूर केलेले नाही. ऑल इंडिया बंजारा सेवा संघ व राष्ट्रीय अध्यक्ष डॉ. टी.सी. राठोड यांच्या विरुद्ध कोणती भूमिका घ्यावी?

   वरील अनुत्तरीत प्रश्नांची योग्य उत्तरे समाजाने शोधली पाहिजेत.

  *विज्ञानवादीच्या नावाखाली होणारी भेसळ*  

'जाणजो छाणजो' हा विषय व्यक्तिगत नसून समाजाच्या अस्मितेचा आहे. विज्ञानवादीच्या नावाखाली संत श्री सेवालाल महाराज यांना क्रांतीकारी लेबल लावून त्यांचे संतत्व आणि लडीतील विचार नष्ट करणाऱ्यांचे कुटिल डाव आता उजागर झालेले आहेत. आता तरी समाजाने चांगल्या विचाराच्या नावाखाली फसगत करुन घेऊ नये. आपल्या संतांच्या तोंडी विज्ञानवादीच्या नावाखाली 'पर' विचारांची होणारी भेसळ कुठून होत आहे, याचा शोध घेऊन नंतरच ते स्विकारले जावे.

  शेवटी 'जाणजो छाणजो पछच मानजो' हे वचन कोणाचे आहे? याची स्पष्ट कबुली गबरूसिंग राठोड यांनी दिल्याबद्दल त्यांना विशेष धन्यवाद. पुन्हा अशी चुक कोणीही करु नये ही अपेक्षा.

दिनांक : ३१/३/२०२६

  *फुलसिंग जाधव*

  सामाजिक कार्यकर्ता

  छत्रपती संभाजीनगर

संपर्क : ८९९९०९८२६५

--------------------------

जाणजो छानजो लेख

*विरासत-ए-बणजारा सामाजिक,सांस्कृतिक व ऐतिहासिक राष्ट्रभक्तीचे केंद्र व्हावे-एक चिंतन!*

------------------------------------

प्राचार्य जयसिंग द. जाधव

____________________

*जाणजो, छाणजो पचच माणजो.*

           अशी अनेक तथागत गौतम बुद्धांची वचने संत सेवालाल महाराजांचे मुखी पेरण्याचे काम कांही बंजारा लेखक अनेक दिवसांपासून करत आहेत.धाटी शब्दाआडून आपला कोणताही धर्म नाही,असा विचार बंजारा समाजात रुजविण्यासाठी तथागत बुद्धांचे विचार संत सेवालाल महाराजांचे मुखी टाकुन पुस्तके लिहिण्याचे काम सुरू केले.वसंतराव नाईक यांचे कार्यावर शंका उत्पन्न करणारे लेखन केल्या गेले. लोक खाजगीत याबाबत चीड, संताप व्यक्त  करत होते, पण पुढे येत नव्हते त्यामुळे मिथ्या गोष्टी मांडण्याचे धारिष्ट्य त्यांच्यात येवु लागले.अखेर प्रा फुलसिंग जाधव यांनी सत्याला सिद्ध करण्यासाठी पाऊल उचलले,त्यांच्या सोबत महाराष्ट्र उभा राहिला.लेखनवॉर सुरू झाले.मते मतांतरे व्यक्त होत राहिली.असत्याचा चेहरा कालावंडला.माझ्या दस्ताऐवजावर हिंदु म्हणून नोंदी जरी असल्या तरी मी बालपणापासून धम्म जीवन जगत आलो आहे व पुस्तकात नोंदविलेले जाणजो, छाणजो पचच माणजो अशाप्रकारचे दहा सुक्त पाली भाषेतील तथागत बुद्धांची असल्याचे त्यांनी मान्य केले व लेखनवॉर प्रकरणाला अर्धविराम मिळाला. वास्तविकता तथागत बुद्धांची आदर्श सूक्ते जीवनकल्याणाची आहेत,यात वेगळे मत असल्याचे कारण नाही. चौर्यकर्म करुन तथागत बुद्धांची सूक्ते संत सेवालाल महाराजांचे मुखी लडी वचन म्हणून स्थापित करणे ही वाटते तशी साधी सरळ गोष्ट नाही, त्यामागे धर्मांतराचा विचार पेरण्याचा कावेबाजपणा असल्याचे आज लोक बोलु लागले आहेत.

सामान्यांचे प्रश्न, विकास, आरक्षण इत्यादी बाबींचे संरक्षण करण्यासाठी लोकशाही व्यवस्था देशात निर्माण केल्या गेली व त्यांना संविधानाचे कवच दिल्या गेले आहे. ही सार्वभौम प्रजासत्ताकाची बांधणी आहे. जर संविधान हाच राष्ट्रधर्म असल्याचे मान्य केले तर धर्मस्वातंत्र्य संविधानानेच बहाल केले आहे, धर्म व्यक्तिस्वातंत्र्य आहे.भारतात हिंदु, मुस्लिम, शिख,इसाई,जैन, बौद्ध व ख्रिश्चन धर्माचे लोक राहतात. अनेक भाषा, अनेक संस्कृती, वेगवेगळ्या श्रध्दा हेच भारताचे अभेद्य बलस्थान आहे.वारकरी संप्रदाय हा हिंदु धर्माचा भाग आहे. पंढरीचा पांडुरंग व संत सेवालाल महाराज पूर्वाश्रमीचे कर्नाटकचे आहेत. पंढरपूरात भागवत धर्माची पताका फडकली. पोहरादेवीला संत सेवालाल महाराजांनी नगारा भजनाच्या माध्यमातून बंजारा समाजाचे अस्तित्व अबाधित ठेवले. दोघांमध्ये कलखंडाचाच काय तो फरक. भागवत पुराण मध्ये बंजारा तांडा माल लादकर घुमता रहता है!असा उल्लेख श्रीमद भागवत मध्ये आहे.

धबुकार,भोग ही बंजारा समाजातील अग्निपूजा  कौटुंबिक व सार्वजनिक संक्षिप्त यज्ञेच आहेत.मनु,आर एस एस, भाजप असे राजकीय प्रश्न उपस्थित करुन समाजमन विचलित व कलुषित करण्याचा प्रयत्न कांही लेखक करतांना दिसतात,विषय व मुळमुद्दा भरकटविण्याचा हा प्रकार असल्याचे दिसते.जन्म ते मृत्युच्या मधिल काळास आपण आयुष्य संबोधतो. बंजारा समाजात आयुष्य काळात अनेक विधिसंस्कार केले जातात. मृत्यूनंतरचा अंत्यसंस्कार विधी कर्मकांड ठरत असेल तर मृत देह फेकुन दिल्याने पशुपक्ष्यांच्या कामी येईल असे आपणास सुचवायचे आहे का?

बंजारा तांड्याची रचना,सामाजिक व सांस्कृतिक वैभवाला कांही मापदंड आहेत, हीच आपली प्राचीन व आदिम लक्षणे सिद्ध करणारी ठळक वैशिष्ट्ये आहेत.सांस्कृतिक वैभवावर आघात होत राहिले तर आपले सामाजिक,सांस्कृतिक अस्तित्वही धोक्यात येण्यास वेळ लागणार नाही.नदी तलावास मिळते म्हणजे काय होते तर तलावाची जलपातळी वाढते व नदीचे अस्तित्व संपते.असाच बाह्यविचारांचा  परिणाम आपल्या मूलभूत घटकांवर होतो. अस्तित्व संपुष्टात येते. संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगात विठ्ठलाच्या बौद्ध अवताराचा उल्लेख सापडतो पण चंद्रभागेच्या वाळवंटात वारकरी संप्रदायाची पताका फडकतांना दिसते, हे वास्तव मान्य करता आले पाहिजे. संत सेवालाल महाराज यांच्या भजन परंपरेने बंजारा समाजाचे अस्तित्व टिकुन राहिले आहे.गराशागड देऊळगाव साकरशा येथे महाराजांचे काहीकाळ वास्तव्य होते, तेथे आश्रमशाळा परिसरातील पाण्याचा जलस्त्रोत व देवीची स्थापना केली आहे,इतर समाज बांधव या स्थळाला इसाईची टेकडी म्हणून संबोधतात,सराळा ता मेहकर येथे बंजारा समाजाचे एकही घर नाही तरी त्यांच्यावर श्रध्दा ठेवणारा अन्य समाजवर्ग मोठ्यासंख्येने आहेत,चौथऱ्यावर भक्तिभावाने संत सेवालाल महाराजांची पूजा करतात. बुलडाणा चिखली रोडवरील देवीची स्थापना महाराजांनी केली असल्याचे सांगितले जाते.लखिशा बंजारा यांच्या कार्याचा गौरव पंतप्रधान त्यांचे भाषणांतून करतात याचाच अर्थ देशाच्या विकासात बंजारा समाजाचे योगदान अधोरेखित होते. योद्धा लखिशा बंजारा यांच्या मुळे आपण राजधानी दिल्लीशी नाते सांगु शकलो. माजी मुख्यमंत्री व खासदार महानायक वसंतराव नाईक यांच्यामुळे विकासाच्या दोन पायऱ्या चढु शकलो,दुर्लक्षित बंजाराला नाईक ही सामाजिक प्रतिष्ठा मिळाली.अशा महान विभूतीच्या प्रतिमा पायदळी तुडवून आपण वैचारिक मोडतोड करुन इतिहास लिहीत असु तर आपण अनोळखी प्रांताच्या दिगंत प्रवासाला आपल्या बंजारा बांधवांना घेवून त्यांचा कडेलोट करत आहोत असे वाटते.नगारा म्युझियम बंजारा स्वाभिमान असलेल्या ताठ कण्याच्या धरोहर भूमीने आपल्या लेकरांना  जाज्वल्य पराक्रमाचा,बंजारा समाजाच्या व्यापारिक दातृत्वाचा,देशसेवेचा परिचय येणाऱ्या अगणित पिढ्यांना प्रेरणादायी ठरेल अशी खंबीर भूमिका बजवावी लागणार असल्याने नगारा म्युझियम या वारसा स्थापत्य कलेला सांस्कृतिक मूल्याधिष्ठित अधिष्ठान देणे ही बंजारा समाजाची आर्त हाक आहे.

*अंजामे गुलिस्ता क्या होगा..*

------------------------------------

9923482062

------------------------------------

नाईक साहेबेरो गुन्हो कांयी ?*

*महानायक वसंतराव नाईक साहेबेर अप्रतिष्ठा करेवाळ लोकुपर सामाजिक बहिष्कार का न नाकेन चाये ?*

   - फुलसिंग जाधव, छत्रपती संभाजीनगर

=====================

*(विशेष विनंती - लेख थोडा मोठो छ. तरीही न चुकता पुरो वाचजो. ओर बादच प्रतिक्रिया दिजो. न वाचता प्रतिक्रिया मत दिजो🙏 )*

----------------------------

*नाईक साहेबेरो गुन्हो कांयी ?*

   जो समाज जन्मजात गुन्हेगार केरावतोतो. जे समाजेन कुंणसोच सामाजिक स्थान कोनी वेतो. ओ समाजेरो एक तरुण स्वत:र ताकदेपर उपमंत्री ते मुख्यमंत्री तोणी झेप लछ. आणि भारतीय राजकारणेम स्वतःरो विशेष स्थान निर्माण करछ. मुख्यमंत्री पदेपर जायेर बाद गोरगरीबेरे जीवणे मांईरो अंधारो दूर करेसारु वेगवेगळी योजना रबावछ. आणि उनुन एक सामाजिक दर्जा निर्माण करन दछ. महाराष्ट्र राज्येन समृद्धिसामु लेजान देशेम नाम करछ. लोकशाही आन लोकशाहीर मूल्य जपन देशेम एक आगळो आदर्श निर्माण करछ. कोरीकोर उनुर सामु एक वेगळी आदर भावनाती देखछ. उनुर कार्येर भरभरन कौतुक करछ. पण हमारे समाजे मांईर कांही मानसिक रोगी लोकुन नाईक साहेब मुख्यमंत्री विये येरो अभिमान वाटेनी. ई घटना समाजेसारु गौरवेर वाटेनी. करन ये लोक ये - ओ निमतेती नाईक साहेबेन बदनाम करेर मोहिम लारेर कैक सालेती रबावते आवरेछ. हाम मात्र मूकबधिर वेन ये लोकुरे निंदनीय कृत्य सामु वारंवार दुर्लक्ष करते आवरे छा. ई मोठ शोकांतिका छ.

*महानायक वसंतराव नाईक साहेबेन बदनाम करेवाळ, उनुर अप्रतिष्ठा करेवाळ लोक कुण छ ?*

नाईक साहेबेन बदनाम करेवाळ आपणे समाजेम चार प्रकारेर लोक छ .

१. नाईक साहेब बौद्ध धर्म का स्विकारो कोनी केयेवाळ.

२. नाईक साहेब अनुसूचित जमातीरो (ST) आरक्षण मळान का दिनो कोनी केयेवाळ.

३. स्वतः पडदालार रेन कांयी सायको स्वभावेर लोकुन आंग करन बरगळेन लगायेवाळ लोक.

४. जेर बापदादार अपेक्षा ई वेती की, नाईक साहेब उनुन सोनेर बंगला बांधन देयेन चावतोतो. पण नाईक साहेब उनुर अपेक्षा पुरी कोनी किदे करन रीस करेवाळ.

   *उपरेर चारीपैकी सारीर मुळ किंवा जड जर दिटे तो उ छ एक (१)नंबर.* एक सुनियोजित षड्यंत्र रचन नाईक साहेबेर अप्रतिष्ठा करेर मोहिम ये लोक प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षपणेती लारेर कांही सालेती रबावते आवरेछ. येर कांही उदाहरण आतं देयम आवरेछ.

        कांयी सालेर आंग प्रकाश राठोड(नागपूर)  नामेरो माटी एक पुस्तक लखोतो. ओरो नाम छ, "बंजारा समाज साहित्य आणि संस्कृती".

   प्रकाश राठोड ओर पुस्तकेम साहित्य संस्कृतीपेक्षा नाईक साहेबेर अवहेलना आणि उनुन कमी लेखेरो लिखान अधिक करमेलोछ. एक जाग ऊ हानु लखमेलेछ की, " नाईक साहेबांना आंबेडकर कळण्याआधी सेवालाल महाराज कळणे आवश्यक होते. त्यांना सेवालाल महाराज कळले असते तर त्यांना बुद्धाचे तत्त्वज्ञान कळले असते." ये जाग ई माटी सरळसरळ नाईक साहेबेन अज्ञानी, अडाणी  ठरामेलोच. नाईक साहेब मुख्यमंत्री वेते जना उनुन आंबेडकर किंवा बुद्ध तत्त्वज्ञान समजन लेयेपेक्षा तांडो आणि तांडेर वेला समज लेणो खुप गरजेरो वाटो. ई वात नाम प्रकाश पण जेरे जीवणेम अंधारोच अंधारो छ. ओ प्रकाश राठोडेन कुण समजान क ? नाईक साहेब मुख्यमंत्री वेते जना. मारे समाजेन आज  कसेर गरज छ ? ई ओळखन समाजेर सवारेर पीढिरो विचार करन डुंगरखोळाम आश्रमशाळा, वस्तिगृह सुरु किदे. केवळ स्वतःरो समाज कोनी तो जे जे उपेक्षित छ, वंचित छ उनुर जीवणेमा वजाळो पडीये आसी योजना ओ रबाये. नाईक साहेबेर ई दूरदर्शिता कोई तत्त्वज्ञानेपेक्षा कमी छेनी. "बुद्ध तत्त्वज्ञान हानु केयनी की, तमारे समोर भुको, नंगो समाज देखेर बाद भी तम मारो तत्त्वज्ञान स्विकारो. फक्त मारेच तत्त्वज्ञानेम डुबो. कोई भुखे तरसेरो विचारच मत करो."

   प्रकाश राठोड आंग हानु लखच की, "१९५६ साली नाईकसाहेब आपल्या तमाम बंजारा बांधवासह धम्मात गेले असते तर बंजारा जमातीची ... वैचारीक कुस बदलली असती. ही खंत व्यक्त करतांना दिगंबर राठोड म्हणतात, "त्यावेळी आम्ही धर्मांतरण केले असते तर आज बंजारा समाजाचे चित्र वेगळेच राहिले असते." 

     ये लोक समाजेर हितेरो आतरा दूरेरो विचार करछ की ओनं कोई तोड छेनी ! ये लोकुर विचारेपर केरीभी मनेम एक प्रश्न हानु पडछ की,  बुद्ध धम्म वा धर्म ई विज्ञानवादी, निसर्गवादी छ, परिवर्तनवादी छ. ई धर्म स्विकारेर बाद जीवणेम कसेरच कमी पडेनी आसो ये लोकुरो ठाम विश्वास छ, तो ये लोक आबेलगु बुद्ध धम्म का स्विकारे कोनीछ ? का अंधारे मांयी चाचपडरेछ ? " ना इधरके ना उधरके" ई अवस्था उनुर का बणगीछ ? नाईक साहेबेन बुद्ध तत्त्वज्ञान समजान केयवाळ ये लोकुन अधुरो कोनी तो पुरो बुद्व तत्त्वज्ञान कळगोछ. तो आबेलगु ये बुद्ध धम्मेर दीक्षा का लिदे कोनीछ ? जर लेमेले वेणु तो समाजेती का जपाडन रखाड मेलेछ ? आपणो धर्म जपाडन समाजेर दिशाभूल करेरो कारण कांयी ? बुद्ध तत्त्वज्ञान दुसरेन केयरो छेनी. स्वतः ओमा डुबेरो छ. पण "निम हकीम खतरे जान" क जूं ये लोकुर आज अवस्था वेगीछ. आज ये लोकुर गत आस वेगीच की, ये न धड गोरमाटी रेगेछ, न बुद्ध वेगेछ. समाजेम जतराबी नाईक साहेबेर अप्रतिष्ठा करेवाळ कीडा छ, उनुर सारीर उत्पत्ती ये लोकु कनेती वियीछ.

    ये लोकुरो आणि धाटीरो दूरेदूरेती संबंध छेनी. तरीही समाजेम दुफळी निर्माण करेसारु छेनी वसे उनुर माथे मांईर कीडा भार छोडू करछ. करनच उनुन लडी मांइरो संत सेवालाल महाराज चालेनी. नाईक साहेब जसो वेतो वसो चालेनी. करनच ओ सेवालाल महाराजेर विचारेम भेसळ करन समाजेम पेरू करछ. जसो- " केनी भजो मत , केनी पुजो मत" ई वात संत सेवालाल महाराज येनुर कानेम केगे वेणु वसो समाजेम पेरनाकेछ. याडी जगदंबार भक्ती करेवाळ संत सेवाभाया हानु कसेन किये भेना ? कांई निर्बुद्ध लोक आपणे लेखेम, भाषाणेम येरो वापर करेन लगगेछ. समाज कनाइच येनुर चाले ओळखो कोनी. आब तरी सावध वेजावो.

    संत सेवालाल महाराज, महानायक वसंतराव नाईक येनुपर ये लोकुर कोडीर श्रद्धा छेनी. केवळ दिखावो करन ये दोईन उनुरेर माथेम जे कचरो छ, उ कचरो भेळण उनुन उनुरे विचारे सरीखो ऊभो करेर छ. येर सारु ओ आदरेरो नाटक करछ. आज ओ संत सेवाभायान आतरा बटळा नाकेछ की ओर कल्पनासुद्धा करतु आयनी. वसोच उनुन नाईक साहेबेन बटळायेर छ. पण हमार सरीख उनुर दाळ कांई शिजे देरे कोनीछ. करन हामनेन ये - ओ निमतेही बदनाम करु करछ. 

     महानायक वसंतराव नाईक साहेब मानवतारे तत्त्वज्ञानेन विशेष महत्व देन काम करतेते. जगेम मानवतारे तत्त्वज्ञानेपेक्षा दुसरो कोई मोठो तत्त्वज्ञान छेनी. सारी धर्मेरो, तत्त्वज्ञानेरो सार मानवता इच छ. ई तत्त्वज्ञान नाईक साहेब खरे अर्थेती जाण मेलेते. करन उनुन दुसरो कोई तत्त्वज्ञान समजन लेयर गरज कोनी वेती. ई वात ये लोकुन न कळती वेणो तो उ उनुरे बुद्धिरो दोष छ. 

   ई वेगो एक प्रकार आब दुसरो देखो.

   *नाईक साहेब अनुसूचित जमातीरो आरक्षण मळान दिने कोनी करन खापर फोडेवाळ लोकुर ई छ मानसिकता*

       लारेर मिनाम एक जुनो जातेरो दाखला सोशियल मीडियापर फररोतो. अकोला जिल्हा, वाशिम तालुका मांईर वाई गामेर देवीसिंग चापला चव्हाण येनुर नामेरो उ जातेरो दाखला छ. विशेष कतो ई दाखला अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्गेरो छ. पण ई खरो की खोटो ई केनी मालम छेनी. तरीही ये जातेर दाखलार सत्यता पडताळन न देखता, समाजे मांईर स्वतःन महान सामाजिक चिकित्सक समजेवाळ उतावळे लोक सोशियल मीडियापर अकलेर तारा तोडते तोडते नाईक साहेबेन आरोपी बणा नाके.

     "दमाळ प्रकाशन" नामेरे एक  व्हाट्सएप्प ग्रुपेपर वियी जकोण ई चॅटींग समाजेर दृष्टीती आक्षेपार्हच कोनी तो समाजेर अस्मितापर चोट करेरो ई उघड उघड प्रकार छ. करन ये वाते सामु ऊपर ऊपर न देखेन चाये. ई एक गंभीर वात छ. नाईक साहेबेन कमी लेखेर संधी लोक कुं ढूंडच येरो ई प्रमाण छ.

  सोशियल मीडियापरेर जातेरो दाखला समोर रखाडन ओ ग्रुपेपर जे चॅटींग वियी उ आसे प्रकारेर छ -

 *साहित्यिक मोहन नायक(भीमणीपुत्र) हानु लखछ की*-" ३१ ऑगस्ट १९५२ विमुक्त प्रवर्ग घोषित करेम आयो. ओर बाद भी ८ साल बणजारा अनुसूचित जमात ये प्रवर्गेम र."

      ओर आंग स्वतःन टैग करन भीमणीपुत्र हानु लखछ की,  " मध्यप्रदेशेर भटक्या विमुक्तेर नेता मा. सा. कन्नमवार आन महानायक वसंतरावजी नायक साहेब ये महाराष्ट्र राज्येम विलीन वेगेते. *ये नेता का गचप बेटेते ?* ई प्रश्न उपस्थित वच् ." आत भीमणीपुत्र सरळ सरळ नाईक साहेबेन आरोपीर पिंजरा मांई ऊभो करन उनुर नियतेपर प्रश्नचिन्ह उपस्थित किदेछ. नाईक साहेबेन सारी मालम रेयर बाद भी ओ गप्प बेटेते. आसो येरो अर्थ व्हच. 

    *गोर शिवा लावडिया नामेरो कोई तो सरफिरा* मोहन नायक (भीमणीपुत्र) उपर जे मत व्यक्त किदेते ओन टैग करन हानु लखच की, *" समाज जूं सेवालालेरो आंधभक्त छ जूं वसंतरावेर भी वेते आन छ*" ई सायको आत नाईक साहेबेरो "वसंतरावेर" हानु एकेरी उल्लेख करमेलोच. ओर आंग उ कछ की,  "समाजेर लोक तार्किक आन शिक्षित भि कोनी वियो छ."

    "साणेसरता लोक सामाजिक चिकित्सा कीदे की समोरेती गाळी देयरो समाजकार्य कररेछ"

   ये सायको शिवार  आक्षेपार्ह विधानेपर ओन समज देये ऐवजी भीमणीपुत्र ओन टैग करन लखच की, " धन्यवाद शिवा, वात खर छ."

 ई शिवा नामेरो सायको उघड उघड वसंतराव नाईक साहेबेरो एकेरी उल्लेख कररोच, संत सेवालाल महाराज आणि नाईक साहेबेपर श्रद्धा रखाडेवाळ तमाम समाजेन ऊ आंधभक्त केरोछ. भीमणीपुत्र ओन टोके ऐवजी ओन धन्यवाद देन वात खर छ केरेछ !

    ये आतच थांबेनी आंग भीमणीपुत्र हानु लखच की, "१९५३ सालेमं ऑल. इं. बंजारा सेवा संघेरो पेलो अधिवेशन काहा लेयेमं आयो ? येरो भी आतं उलघडो वच् ." सासी महाराष्ट राज्येर बणजारा ये अनुसूचित जमात ये सुचिम र." १९५२ सालेमं विमुक्त ई घोषणा वेयर बाद ई पेच निर्माण हुओ छ. ई दिखाती वात छ.

  ओर आंग सुग्रीव येनुन टैग करन भीमणीपुत्र पुन्हा हानु लखच की,     

   "१९५३ सालेरो दिग्रसेरो ऑ. इं. बं. सेवा संघेरो अधिवेशन ई संशयास्पद छ. ऑ. इं. बं. सेवा संघ ई क्लासिकल बणजारार संघटना सिद्ध वेगी छ"

   *ये लोकुर चॅटींगेरो सारांश आसो छ की*- महाराष्ट्र राज्य मांईर गोरमाटी अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्गेम रेयर बाद भी नाईक साहेब विमुक्त जाती प्रवर्गेम घाल दिने. ओर बरोबरच १९५३ साले मांई वियो जकोण गोरुरो मळाव संशयास्पद छ !

    संशयास्पद छ, कतो "समाजेन धोको देयरो प्रकार वेतो. येन - केन प्रकारे नाईक साहेबेर बदनामी करेरो ई उद्देश ये लोकुर व्हाट्सएप्प चॅटींगे मांयीती स्पष्ट वच." 

   ये लोकुरी बुद्धि मांयीती आसो विष भार पडोछ. आणि उ समाजेर माथेमांयी पेरेरो प्रयत्न करेम आयोछ." ओर कारण ई विषय गंभीर छ.

         वास्तव ई छ की, उ जातेरो दाखला झुम करन दिटेतो बनावट दिसावछ. विशेष कतो ओरे ऊपर तारीख, जावक क्रमांक छेनी. ओर सत्यतापर प्रश्नचिन्ह छ. तरीही ये लोक नाईक साहेबेन दोषी ठरारायेर चुक किदेछ.

     दुसरो आसो की, १९५३ मांयी दिग्रस आत लालबहादुर शास्त्रीजी येनुर उपस्थितीम ऑल इंडिया बंजारा सेवा संघेरो अधिवेशन कोनी वियोतो. ऑल इंडिया बंजारा सेवा संघेरो जन्मच १९९९ सालेरो छ. १९५३ मांयी अधिवेशन कुं करन विये ? दिग्रसेन ३० व ३१ जानेवारी १९५३ मांयी "अखिल भारतीय बंजारा युवक परिषद" वियीती.

  ओच साल "अखिल भारतीय बंजारा सेवा संघ (Akhil Bhartiya Banjara Seva Sangh) (ABBSS) अस्तित्वेम आयो. येर नोंदणी १९८१ मांयी अकोला आतं करेम आयीती. ओरो मुख्यालय औरंगाबाद वेतो. जेरो नोंदणी क्रमांक- 524/1981-1982 (Akola) वेतो. ये संघटनारो गैरपंजीकरणेसहित कार्यकाळ १९५३ ते १९९८ वेतो. ई संघटन १९९९ मांयी अंतर्गत वादावादी वेये कारण बरखास्त करन नवीन संघटन ऊभो करेम आयो. जेर नोंदणी मुंबईम करेम आयीती. ओर नोंदणी क्रमांक- M.S. Mumbai 295-1999-GBBSD and F - 21547(Mumbai) ई छ. आणि ओरो नाम वेतो "ऑल इंडिया बंजारा सेवा संघ" (All India Banjara Seva Sangh) (AIBSS).

 समाजेन खोटी माहिती देन समाजेर मनेमांयी संभ्रम निर्माण करेरो पाप कोई न करेन चाये ! आन आपणे आस्था, श्रद्धास्थानेन बट्टो लगान बदनाम न करेन चाये. ओ काळेर समाजसुधारक निःस्वार्थी वेते. समाजेरो हित समोर रखाडन काम करतेते. आजे सरीख स्वार्थी ओ कोनी वेते. करन उनुर नियतेपर प्रश्नचिन्ह वठाणो कतो आपणी याडीर चरित्रेपर प्रश्नचिन्ह वठायेरो ई प्रकार छ.

*भीमणीपुत्र येनुरो सामाजिक दर्जा*

     मोहन नायक (भीमणीपुत्र) येनुर एक ज्येष्ठ साहित्यिक करन समाजेम उनुरो नाम छ. समाज उनुन खुप ऊंचीपर लेजान बसार मेलोछ. करन उनुर प्रतिष्ठान कती डाग न लागणु ई मार सरीकेर इच्छा छ. पण दुर्दैवेती हानु केणो पडरोच की, चुकीर लोकुर नादी लागन जे कमाई ओ किदेछ. उ कमाई उनुर हातेती गमायेर लार लागरेछ हानु केणो चुकीरो छेनी. समाज सहज केनी ऊपर वठायेनी. जर उ ठरायो तो खुप ऊंचीपर लेजावच आणि चुकीरो कांयी घडगो तो वतराच वेगेती जमीनेपर लान पटक भी दछ. ई वात भीमणीपुत्र येनुन न भुलेन चाये.

   आपण कांयी लखरेछा ? ओरो समाजेर मनेपर कांयी परिणाम वच ? आपणेच श्रद्धा स्थानेपर आपण घाव तो कोनी घालरे ? येर काळजी सेनंच लेयेन चाये. आपणे घरेपर हातोडा मारणो. येनं सामाजिक चिकित्सा करणो केयनी. येनं पागलपणो कछ. ई पागलपणो शिवा नामेरो सायको लारेर कांयी सालेती कररोछ. समाजेन ओरे पागलपणेसारु आज न तो सवार औषध ढुंडणु पडीये.

   *येनुर लायकी कांयी ?*

   प्रकाश राठोड, दिगंबर राठोड, शिवा सारखे अनेक विकृत मानसिकतार लोकुन नाईक साहेबेर कार्येर समीक्षा करेर पात्रता किंवा लायकी तरी छ कांयी ? ई शिवा आजच कोनी तो लारेर कांई सालेली संत सेवालाल महाराज, महानायक वसंतराव नाईक साहेबेपर सतत चिखलफेल करु करछ. आणि ओन भीमणीपुत्रेसरीख खतपाणी घालू करछ. ओती ओन जास्त बळ मळछ. नाईक साहेबेर प्रतिमा खराब करेवाळ एक टोळी लारेर कांही सालेती सक्रिय छ. जे टोळीन गिधाड टोळी केणो सार्थक विये. गिधाडेन जसो सडको मांस आवडछ. वसोच ये लोक सडको भेजो लेन समाजेर आस्था स्थानेपर सतत घाव घालते रछ.       

    १४० कोटीर देशे मांई इतर कोई जातेम आसे नीच लोक कोनी वेणो, जे आपणेच श्रद्धा स्थानेपर घाव घालन ओन इतर समाजेसमोर बदनाम करन मेलते वेणु. मराठा समाजेरो लारेर कांई सालेती आरक्षणे सारु आंदोलन चालू छ. पण एक भी कार्यकर्ता किंवा उनुरे समाजेरो नेतृत्व करेवाळ नेता माजी मुख्यमंत्री व संरक्षणमंत्री यशवंतराव चव्हाण साहेबेती तो सध्यार मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदेन दोष देतु दिसायनी. एकनाथ शिंदे मुख्यमंत्री रेयर बाद भी ओन छोडन उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडवणीस येनं टार्गेट कररेछ. येनं जातेरो स्वाभिमान आन आपणे नेतारे ऊपर डाग न लागे देयर धोरण कछ. हमारे समाजेर नीच प्रवृतीर लोक सतत हमार श्रद्धा स्थानेपर घाव घालेर भूमिका पार पाडरेछ. ये मुर्खेऊन कोई के तो ओ एकेरी भाषाम हानु कछ की, "हाम सेवालालेर, वसंतरावेर" सामाजिक चिकित्सा न करणु कांयी ? 

   एखादी वेंडेरो वेंडोपणो समाजेन घातक ठरतो वेणो तो ओरे वेंडेपणे सामु कतराक दन दुर्लक्ष करेन चाये ? जे जे लोक स्वतःन फार मोठे परिवर्तनवादी मानन समाजेर आस्था, श्रद्धापर वारंवार घाव घालते आवरेछ. उनुरो इलाज करेर दन आब आवगेछ.     

    स्वतःन जागतिक पातळीपरेर सामाजिक चिकित्सक समजेवाळ लोकुन मारो प्रश्न छ की, *तम आतरा महान सामाजिक चिकित्सक छो तो जरा येर बी चिकित्सा करो* -

१. जर ये राज्येरो मुख्यमंत्री नाईक साहेब न रे वेते तो-  आज हमार समाजेर  सामाजिक, शैक्षणिक, राजकीय प्रगती वेमेलीछ उ वेती कांयी ? 

२. महाराष्ट्र राज्येम आज आपणे समाजेरो जे स्टैटस छ. उ नाईक साहेब मुख्यमंत्री न वेते तो उ हामनेन मळतो कांयी ?  

३. नाईक साहेब मुख्यमंत्री वेयेर बाद डुंगरखोळा मांयी आश्रमशाळा, वस्तिगृह न देते तो  तांडेपरेर छिच्यापर शिक्षण लेते कांयी ? 

   ४. शिक्षणेर दरवाजाच बंद रे वेते तो हमारो समाज आज कतं रेतो ?

५. नाईक साहेबे कारण हमारो समाज शैक्षणिक व सामाजिकदृष्ट्या सदरो की लारो चलेगो ? 

६. साइमन कमीशनेसमोर १८७१ रेरो जन्मजात गुन्हेगार ठरायेवाळ कायदेर बळी पडेपडाय समाजेन मतदानेरो हक्क न देणु करन कुण को ? 

७. देशेरो संविधान निर्माण करेसारु तीनशे सदस्येर समिती वेती. ओ तीनशे पैकी एक जरी सदस्य १८७१ रेर काळे कायदेरो बळी रो वेतो, तो उ संविधान लखतो कांयी ? किंवा दुसर कोई लखे वेते तो ओ लागू वेये देते कांयी ?

           असे कैक प्रश्न छ. उनुर समीक्षा कनाई तो ये लोक करेन चाये. 

         *....ओ जातेर दाखलार सत्यता कांयी ?*

    ६ सप्टेंबर १९५० रेर भारत सरकारेर गॅजेट (राजपत्र) मांई तत्कालील बॉम्बे स्टेटम अनुसूचित जमातीर यादीत एकूण २४ जाते वेती. ओमा नायकडा जातेरो समावेश वेतो. २० सप्टेंबर १९७६ रेर भारत सरकारेर गॅजेट (राजपत्र) मांई महाराष्ट्र राज्येम अनुसूचित जमातीर यादीत एकूण ४७ जाते वेती.

१९५० आणि १९७६ रेर राजपत्रेम कांही राज्येर बंजारा समाज अनुसूचित जमाती प्रवर्गेम समावेश वेतो.

       १९५० आणि १९७६ रेर गॅजेटेम महाराष्ट्र राज्येर बंजारा समाजेरो अनुसूचित जमाती यादीम समावेश छेनी. पछ कुंणसो कार्यालय यादीम नाम न रेता ST रो प्रमाणपत्र दे सकछ ? बना तारखेरो, बना जावक क्रमांकेरो दाखला देयम आवछ कांई ? वाशिम तालुका मांई एकच गोरमाटी वेतो कांई ? असे कांही प्रश्न उपस्थित व्हच. कोई वातेर शहानिशा न करता एकदम नाईक साहेबेन आरोपीर पिंजरा मांई ऊभो करन उनुन दोषी ठरायरो पाप ये लोक सोशियल मिडियापर किदेछ.

          खरो तो ये लोकुन ई विचार करेन चावतोतो की नाईक साहेबेरो वाढतो राजकीय प्रभाव केनं केनं अडचणीरो वाटतोतो ? कुंणसे लोकुन उनुरो डर वेतो की, नाईक साहेबेरो वाढतो प्रभाव उनुर  राजकीय अस्तित्व धोकेम ला सकछ ?  नाईक साहेबेरो राजकीय प्रभाव कमी करे शिवाय आपणो राजकीय अस्तित्व टिकेवाळो छेनी. ई खुनगाठ बांधन उनुन मुख्यमंत्री पदे परेती दूर करेवाळ लोक कुण वेते ? आतराच कोनी तो आपणे समाजेन अनुसूचित जमाती प्रवर्गेम लायर उनुर प्रयत्नेन जगजीवनराम बाबू आडकाठी का घालो ? ओरो स्वार्थ कांयी वेतो ?  जगजीवनराम बाबू इंदिरा गांधीपर दबाव लान लोकसभा मांयी बिल का आये दिनो कोनी ? 

      महाराष्ट्र राज्य मांयीर नाईक साहेबेर समाजेन ST आरक्षण जर मळगो तो ये समाजेर खासदारेर संख्या वाढे आन केंद्रेम नाईक साहेबेरो प्रभाव जास्त बढ जाये. नाईक साहेबेरो केंद्रेम प्रभाव वाढगो तो आपणो महत्व कमी वेजाये येरो डर जगजीवनराम बाबू सरीखे अनेक नेताऊन र. करन ओ आपणेन ST प्रवर्गेम समावेश करेरो बिल ये लोक पास विये दिने कोनी. हामनेन ST रो आरक्षण न मळोरो ई प्रमुख कारण छ. ओर सारु तत्कालीन परिस्थिती, अनुकूलता - प्रतिकूलता ये से वाते अभ्यासेन चावछ. पण नाईक साहेबेर बदनामीर सपारी लेये हुये लोकुन येर गरज वाटेनी.

    जेनं दि वेळेर बाटीर सोय छेनी. नाकापर काम करन पेट भरेवाळ लोकसुद्धा नाईक साहेबेर ऊपर लांछन लगावछ. वामन मेश्रामेर संघटना मांयी काम करेवाळो परभणीरो रविंद्र राठोड नामेरो एक डॉक्टर  नाईक साहेबेर कामेर समीक्षा करेर नामे हेट सोशियल मीडियापर अकलेरो तारा तोडतोतो. ओर भाषा अतिशय हीन दर्जार रेतीती. लार हानुच सोलापुरेरो एक माटी पातळी छोडन सोशियल मीडियापर मनेम आव वसो नाईक साहेबेबद्दल बकमेलोतो. 

    समाजे मांयीर ये सारी गंदी माचळीन आछे अंगारेपर आज न सवार भुजणो पडीये. ये सारी लोक सपारीबाज छ. करनच ओ नाईक साहेबेरो वारंवार अनादर करते रछ.

    एकवडी कोरीकोर नाईक साहेबेरो नाम मिटाये सारु आटोकाट प्रयत्न कररेछ. आणि ओमा हमार जातेर ये जांगड लोक खतपाणी घालरेछ. जे की समाजद्रोह छ. आसे समाजद्रोही लोकुपर सामाजिक बहिष्कार का न घालणु ? ये लोकुरे नीचपणे सामु समाज कतराक दन दुर्लक्ष करेन चाये ? समाज असे दुर्बुद्धिऊन वारंवार जायेदो करन माफ कर दछ. पण ये लोक वेगवेगळे रुप धारण करन आपणे हलकटपणेर परिचय देते आवरेछ.

      संत सेवालाल महाराज आणि महानायक वसंतराव नाईक साहेब ये समाजेर आस्था श्रद्धास्थान छ. ये स्थानेपर घाव घालेवाळ लोकुपर सामाजिक बहिष्कार नाकणो गैर ठरेवाळो छेनी. समाजेन आब गप्प बेसन चालेवाळो छेनी. ये दुर्बुद्धि लोकुर बाबतीम ठोस भूमिका लेणो पडीये. ओर सोबतच ये लोकुन खतपाणी घालेवाळ लोकुरो भी गंभीर विचार करणु पडीये.

दिनांक - ४/८/२०२४

                                   

     *-फुलसिंग जाधव*

    छत्रपती संभाजीनगर                                           

       8999098265

====================

भाषा विविध्याची बोली

*दखल एके अप्रतिम लेखेर........!*

*भाषा वैविध्याची बोली*

--------------------------------------- 

*-डॉ. दिनेश सेवा राठोड* 

येंदुरो कालेर  अप्रतिम लेख रातेन दी वाजता वाचंन घणो मस्त वाटो.आंनद हुयो. पणं निंद वडगी.गोरविचारवंत तथा आंतरराष्ट्रीय इंग्रजी समीक्षक डॉ. दिनेश सेवा राठोड सरेर ये लेखेमायीती घणं तळमळ दखान पडी.वोरो केणों छं की, गोरूर लेखक/कवी जापाती जापा गोरबोली साहित्य निर्माण करणुं.ये वातेती म सहमत छुं.हाणु वो का केरेछं.येरो महत्त्वेर कारण छं.की,आसामी कवी नीलमणी फुकन आंन कोकणी लेखक दामोदर मावजो येंदुन २०२१ सालेर ज्ञानपीठ पुरस्कार मळोछं. वोंदुर ही भाषा लिपीबद्ध छेणीं तरीही वो आपणीं आपणीं भाषाम लखन मानकरी ठरगेछं. तो आपणें गोरूर साहित्यिक लोकुंन ज्ञानपीठ पुरस्कार का मळेणीं.?  आपणं कतराक दन मराठी भाषाम लखेवाळं छां?आपणं गोरूर प्रसिद्ध तथा नामवंत  लेखक जसे भिमणीपुत्र मोहन नाईकसाहेब, प्राचार्य ग.ह.राठोड, डॉ. रमेश आर्या (वडतीया), डॉ. दिनेश सेवा राठोड, डॉ. अशोक पवार, डॉ. सुनिता पवार, डॉ. गणेश चव्हाण भरकाडीकार, राजाराम जाधव सर, जयराम पवार, डॉ. गणपत राठोड, मोतीराम राठोड, डॉ. रुखमणी पवार, विद्या चव्हाण, डॉ. सुभाष राठोड,  येंदुरो साहित्य लाख मोलेर रेयेरबादही येंदुर दखल दिल्ली दरबारी तो लेरे कोणी पणं आपणं ही कारभारी लेरे कोणी. खरोचं आज जलनायक सुधाकरभाऊर आठवण आवछं.ऊ एकलोच साहित्य रसिक आंन साहित्येर कदर करेवाळो महानेता हेणं चलेगो. बाकी नेतान तो साहित्येती कायी लेणोंदेणों दखायेणीं.कणाई कुणसेच साहित्यिक/कवी बलांन चर्चा करेणी. आमदार/खासदारेन तो गोर साहित्येती कायींच लेणोंदेणों दखारो कोणी. वो वोंदुरच परेशानीम छं.

गोरबोली लखेवाळें कवी/ लेखकेर संख्या दनेती दन बढरीछं. पणं वोंदुर पुस्तकेर समीक्षा करेवास आपणं कमी पडरेछां.म एकलोच समीक्षा करतो फररोछुं. वोपर भी लोक टिकाटिपणी करू कररेछं.आपण़ सेता करेर छेणीं आंन दुसरेनही करेदेर छेणीं. आस निती दनेतीदन बढती जारीछं.आसे छंछुंदर  लोकुन रोखणुं लागछं. आपणेंन साहित्य चळवळ बढायेर हिय तो सर केवळ गोरबोली लखन भागेणी.तो वोर समीक्षा भी करणुं लागछं.कारण लारेर तिन सालेती म आबेतांणु गोरूर ( १९३६ ते २०२२) तांणु ३९५ पुस्तक निखळेछं.वो मायीती ६२ पुस्तकेरम मार आकलन शकती नुसार समीक्षा करमेलोछुं. म कणाईच कुणी की म घणों आछो लखरोछुं. पण लखरोछुं. येरो परिणाम आसो हुयो की,लदेणीं,लोहगढं,लावणं पिवसी,गोरबंजारा राज,अंधार यात्रीचे स्वप्न, गोरपिठ, वसंतराव नाईक, घुगरी घालेरो,गोरमाटी, वेदना संवेदना,गोरधुन,बंजारा संस्कृती, आंन भुक छळतें तेंव्हा ये पुस्तकेर प्रंचड मागणी वाढगी. समीक्षा ई क्षेत्र गोरूर पुस्तकेन आंघ बढायोरो काम करछं.आज आपणें समाजेम नवनवीन छिंछाबर घणें आछें लखरेछं.वोंदुर साहित्य एकदन जरूर समाजेन  आंघ लेजायोरो घणों मोठो काम करेवाळो छं. आपणं गोरबोली लखेन तो चाय पणं आपणें पुस्तकेर समीक्षा आपणें सरीक विद्धवान लोक जर करते गे.तो निश्चितच आपणें पुस्तकेर मागणी वाढ सकछं.आज भिमणीपुत्र मोहन नाईकसाहेबेर घर जवळपास पाचसात हजार पुस्तक पडेछं.पणं पुस्तकेर मागणी छेणीं. इ परिस्थिती जवळपास चकछं लेखकेर छं. येरेवास आपणेंन घणों काम करेर गरज छं.

पुणारो सुनील राठोड गोरूर साहित्य चळवळ बढायेसारू घणो प्रयत्न कररेछो. इ वात आपणेंवास सेती मोठ ऊपलब्धी छं.

*डॉ. दिनेश राठोड सर*

तमारे तळमळेंन यश आणुं आंन जापाती जापा गोरबोली साहित्य निर्माण हेणु आस आशा रखाड़णं म मार वाणींन विराम दुछुं.🙏🙏!

तमार तळमळ एकदंन जरूर रंग लाय...

*जय सेवा...जय..जेता..जय गोरबोली!*

*✍️याडीकार, पुसद-9421774372*